Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Piše: Fawwaz Traboulsi (preveo: Gorčin Dizdar)

 

Od 1950-ih do ranih 1970-ih Bejrut je postao glavni grad arapske kulture, doživjevši neku vrstu druge nahde (tzv. arapsko buđenje ili renesansa krajem 19. i početkom 20. vijeka, G.D.). Umjetnici, pisci, glumci, izdavači, novinari i prevodioci hrlili su prema gradu, privučeni njegovom relativno liberalnom političkom i drušvenom klimom. Šezdesetih, ako ste željeli da neka vijest ili mišljenje dopre do najvećeg broja arapskih čitalaca, morali ste se pobrinuti da ono bude objavljeno u nekim bejrutskim novinama ili časopisu. Pjesnici su se okupljali u gradskim kafićima, politički disidenti i studentski aktivisti su do kasno u noć razgovarali u barovima nagomilanim oko Američkog univerziteta u Bejrutu, a pjevači i glumci dolazili su iz svih krajeva svijeta da nastupaju na libanskim festivalima. Bejrut je, jedno vrijeme, bio srce arapskog kulturnog i političkog života.

Ova druga Nahda mnogo duguje svom prethodniku. Kulturna infrastruktura uspostavljena tokom prve Nahde sredinom devetnaestog vijeka stvorila je uslove za pluralističko, otvoreno društvo. Inauguracija Libanskog univerziteta (LU) prekinula je monopol stranih privatnih univerziteta nad visokim obrazovanjem i otvorila pristup sinovima srednje i niže srednje klase. LU nije samo povećao inteligenciju u smislu brojnosti, kvaliteta i specijalizacije, nego je Libanu podario novu generaciju intelektualaca, novinara, pjesnika, pisaca i političara. U kombinaciji sa pozicijom Bejruta kao ekonomskog i kulturnog posrednika između Evrope i SAD-a, s jedne, i arapskog zaleđa s druge strane, postavljena je scena za arapsku kulturnu renesansu predvođenu Libanom.

Veliki dio dešavanja odvijao se u samom glavnom gradu, koncentrirano u kozmopolitsku kvartu Ras Bejrut i fokusirano na Američki univerzitet u Bejrutu (AUB). Obližnja ulica Hamra imala je prve moderne uredske i stambene građevine, dok su hoteli i namješteni stanovi bili na raspolaganju zajednici stranaca i modernoj komercijalnoj ulici. Ras Bejrut bio je također centar kafićkog života Bejruta. Restoran Faysal, preko puta AUB-a, pored toga što je služio domaću libansku hranu, bio je poznat po političkim i intelektualnim krugovima. Nekoliko metara dalje, Uncle Sam ili Sheikh and Cousin bili su više prilagođeni konzumentima američke kafe i junk-hrane. Najslavniji kafić u Hamri bio je Horse Shoe, a njega su preferirali novinari i političke izbjeglice iz susjednih arapskih zemalja. Ali kafići i restorani nisu bili ograničeni na kvart Ras Bejrut. U centru, bilo je kafića poput Hajj Daouda, koji je preživio još iz osmanskih vremena i bio smješten na drvenim stubovima nad Mediteranom, ili pak boemski La Palette, skrovište bejrutskih umjetnika i studenata slikarstva u blizini kvarta Burj. Među njima, kafić Roxy Cinema služio je kao sastajalište inlektualaca perioda nezavisnosti. Nezadovoljni vremenom zatvaranja kafića u Hamra mogli su prošetati do kafića uz more u Raoucheu, koji su ostajali otvoreni do zore, ili jednostavno uroniti u misterije i zadovoljstva noćnog života Bejruta u kvartu Zeitouneh pored mora.

Štampa je imala centralnu ulogu u kulturnom i političkom životu Bejruta, a gradske novine bile su distribuirane od Atlantika do Golfa. Pluralizam i slobodu štampe stvorila ja tradicija liberalizma, a ne utvrđene demokratske tradicije, legislacije ili institucije. Sloboda štampe mogla je biti narušena kapricom predsjednika, ludosti premijera i autoritarizmom sigurnosnih aparatura, a cenzorstvo je postojalo. Novinari sa obje strane političkog spektra bivali su zatvarani zbog svojih mišljenja, od Georgesa Hawija (kasnijeg generalnog sekretara libanske komunističke partije) do konzervativnog liberala Ghassana Tuwaynija, urednika dešnjačkog Al-Nahara.

U jednom trenutku autoritarni i diktatorski režimi, kao i izraelske obavještajne službe, počeli su se služiti oružjem da bi ušutjeli novinare i kažnjavati ih smrću za njihova mišljenja. Gubici među libanskim novinarima bili su teški, uz ubistva Nassiba al-Matnija iz Al-Tallaghrafa, Kamila Mroua, urednika konzervativnog i anti-naserovskog Al-Hayata, Ghassana Kanafanija, palestinskog pisca, novinara i militanta, Farjallah al-Hilua, bivšeg vođe libanske komunističke partije i kasnije Salima al-Lawzija, urednika Al-Hawadetha, Riada Tahe, predsjednika novinarskog sindikata, i drugih. Oni su bili prethodnici novinara poput Samira Kassira i Jibrana Tuwaynija, ubijenih u poslijeratnim godinama, navodno zbog njihovih anti-sirijskih pogleda.

Slobodu i pluralizam bejrutskih medija nisu održavali samo uzvišeni ideali; arapski i međunarodni novci pokretali su štamparije, dok su i konzervativni, bogati golfski vladari i vojni diktatori tražili forum za svoju propagandu i ideologiju u hladnom ratu između dva arapska kampa. Sa smrću njegovog osnivača, Al-Hayat je ubrzo zamijeno Al-Nahar kao intelektualni organ opozicije prema šihabizmu, naserizmu i komunizmu. Njegova konkurencija bio je pro-naserski Al-Muharrir, kojeg je uređivao Hisham Abou Dhar, i u manjoj mjeri Al-Anwar kojeg je izdavao Dar al-Sayyad. Vremenom ih je zamijenio Al-Safir, kojeg je osnovao Talal Salman 1974., dok je uredništvo činila nova generacija nacionalističkih i ljevičarskih novinara blisko povezanih sa snovima i borbama palestinskog oslobođenja. Uz ove vodeće dnevne novine postojali su i bezbrojni organi političkih stranaka, strane novine i mnoštvo dobro poznatih sedmičnjaka.

Kulturni časopisi imali su veliki uticaj koji je prelazio granice Libana, obraćajući se novoj generaciji arapske omladine i intelektualaca. Neke od najomiljenijih i najuticajnijih publikacija bile su Al-Adib, kojeg je osnovao Albert Adib, Al-Adaab pisca i izdavača Suheila Idrissa, Al-Tariq komunističke partije i Dirassat ‘Arabiyyah urednika Bashira Da’ouqa. U literaturi, Shi’r, kojeg je ilustrirao Yusuf al-Khal, bio je više od kulturnog magazina: postao je predvodnik modernizma u arapskoj poeziji. Čineći cijela književnu školu sam po sebi, bio je i ostao poznat po prevodima savremene zapadne poezije, inovacijama i uvođenju prozne poeme. Shi’r-ovim sastancima, četvrtkom u hotelu Plaza u ulici Hamra, prisustvovali su arhitekti nove moderne arapske poezije – Khalil Hawi, Adonis, Muhammad al-Maghout, Shawqi abu-Shaqra, Unsi al-Hajj, Fu’ad Rifqa i drugi. Luksuzniji, ali i kratkovječniji bio je Hiwar, kojeg je uređivao palestinski pjesnik Tawfiq Sayigh. Al-Adaab pisca Idrissa, stariji i sa širom arapskom cirkulacijom, uspio je spojiti arapski nacionalizam sa egzistencijalizmom i ustati u odbranu angažirane literature. Konačno, jedan od kasnijih časopisa bio je Al-Karmel Mahmouda Darwisha.

Izdavači, kako slavni poput Dar al-Adaaba i Dar al-Talai’a, tako i manje poznati, izdavali su beletristiku, političke traktate, historije i udžbenike iz arapskog svijeta, od Jemena do Alžira. Upravo u Bejrutu pisane su i objavljivane nove generacije enciklopedija i rječnika, kao i reprinti klasičnih arapskih književnih, filozofskih, vjerskih, naučnih i kulturnih tekstova koje su objavljivali Dar Sader, Dar al-‘Ilm Limalayeen i al-Maktaba al-Shariqiyyah. U bliskoj vezi bila je uloga Bejruta u prevođenju za ostatak arapskog svijeta, u svim poljima i na svim glavnim jezicima.

U književnosti, romanopisci Fu’ad Kin’an, Suheil Idriss, Yussuf Habshi al-Ashqar, Toufic Yousef Awwad, Emilie Nasrallah i Leila Baalbaki stvarali su moderne arapske klasike. Neki su bili Libanci, drugi, poput Sirijca Ghada al-Sammana i Palestinca Ghassana Kanafanija, poticali su iz ostatka arapskog svijeta, ali su inspiraciju našli u Bejrutu.

Pored i iznad izdavaštva, najvažniji kulturni događaj ovog perioda bila ja van sumnje inauguracija Ba’albak Internacionalnog Festivala u veličanstvenim gradskim rimskim ruševinama 1956. godine, pod predsjednikom Kamilom Sham’unom. Događaj, opisan kao najprestižniji kuturni skup na Bliskom istoku, tokom jula i augusta svake godine imao je oko 40 hiljada posjetilaca, koji su gledali neke od najpoznatijih umjetnika na svijetu. Na stepenicama rimskog hrama, koje nadgleda šest poznatih stubova, mogli su gledati damu Margot Fonteyn i Rudolfa Nureyeva u Labuđem jezeru sa Kraljevskim baletom, slušati Mstislavala Rostropovoicha, gledati Herberta von Karajana kako dirigira, slušati Sviatoslava Richtera na piano koncertu, gledati Shakespeareove predstave ili one savremene Eugena Ionescoa, Georgesa Schehadéa, Jean Cocteaua ili Aragona. Ella Fitzgerald, Dizzy Gillespie, Miles Davis i neponovljivi Umm Kalthoum krasili su noći Ba’albaka, a festival je osnažio libanski folklor uz pomoć pjesnika i kompozitora poput ‘Assi i Mansoura Rahbanija i, naravno, poznate pjevačice Fayrouz. Wadi’ al-Safi, Nasri Shamseddine, Zaki Nassif i al-Anwar i Karakalla folklor i plesačke trupe izvodile su libansku renesansu.

Jedan drugi aspekt kulturne Nahde Bejruta bilo je cvjetanje pozorišne scene, od klasicizma do eksperimentalizma i realizma, preko brehtovog teatra do ruskog teatra i burleske. Režisere i glumce Mounira Abou Debsa, Jalala Khouria, Yacouba Chedrawia, Raymonda Jebara, Antonie Multaqu, Berge Fazliana i Rogera Assafa predvodio je autor pozorišnih komada Issam Mahfouz. Ovaj period svjedočio je i ponovnom rođenju libanskog filma u rukama nove generacije režisera.

Konačno, primarna razlika kulturne renesanse 1960-ih godina i Nahde devetnaestog vijeka bio je odlučujući doprinos arapskih intelektualaca. Mnogo ih je pohrlilo u Bejrut da budu objavljeni, nekoga posjete, nastane se, pobjegnu od opresije u svojim zemljama, ili zato što je Bejrut bio njihov ‘posljednji šator’, kako je to rekao Mahmoud Darwish. Grad je stvorio atmosferu slobode i kreativnosti i obećanje arapske moderne. Kao što je napisao Edward Said u Pod posljednjim nebom: „Genij Bejruta ležao je u njegovom neposrednom ispunjavanju naših potreba, nas Arapa u arapskom svijetu koji je postao represivan, siv i jednostavno glup do nepodnošljivih mjera. Godinama, u Bejrutu si mogao svijetliti poput sjaja dragulja; čak je i porok… imao sjaj koji se nije mogao naći drugdje.“

Sirijski pjesnik ‘Ali Ahmad Sa’id – poznatiji kao Adonis – bio je jedan od prvih koji su stigli. Nakon što se navodno preobratio na kršćanstvo, napisao je doktorat na Univerzitetu Saint-Joseph, gdje mu je supervizor bio jezuitski svećenik, i predavao na Libanskom Univerzitetu. Muhammad al-Maghut, sirijski Baudelaire, dangubio je po gradskim ulicama i jeftinim barovima i bio jedan od pionira prozne poezije. U Bejrutu, Nizar Qabbani komponirao je svoje zrelije pjesme, pjevajući o gradu-vječnoj-ženi, ismijavajući arapske režime i vođe i tugujući nad smrću žene, ubijene u eksploziji u iračkoj ambasadi. Iz Dayr al-Zora na sirijskom sjeveroistoku dolazio je Yassin al-Hafez, koji se prisjećao kako ga je libanska metropola naučila da poštuje vrijeme i odnosi se prema ženi na civiliziran način. Hafez je napisao neke od najboljih stranica o Naksi iz 1967. godine, porazu arapa u arapsko-izraelskom sukobu, upuštajući se duboku u strukturu anahronističkih arapskih društava usmjerenih na rentu i pozivajući na radikalni, strukturalni, socijalni i kulturni preokret. Iz obližnjeg Damaska, Sadeq Jalal al-’Azm predavao je na AUB-u, napisao poražavajuću autokritiku arapske politike, kulture i mitova koji su doprinijeli debaklu iz 1967. godine, i pokrenuo silovitu kontroverzu sa svojom Kritikom vjerske misli, kojom je ogorčeno napadao sunitski vjerski establišment. ‘Abd al-Rahman Mounif, saudijski naftni inžinjer, tiho se doselio u Bejrut nakon što je otkazao članstvo u panarapskom vodstvu stranke Ba’ath da bi se posvetio pisanju o svojim bogatim iskustvima i ispoljio svoj bijes u epskim romanima – najuspješnije u Gradu Soli.

Svi su nešto tražili: solidarnost sa palestinskim otporom, utočište od progona, obećanje modernosti, otkriće vlastitog bića, afirmaciju individualnosti, mogućnost državljanstva i san slobode. Kako je Bejrut tonuo u bezdan rata, većina ih je napustila grad koji im je postao ‘posljednja zvijezda’.

 

Fawwaz Traboulsi, A History of Modern Lebanon (second edition). London: Pluto Press, 2007., 177–181.

 

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.