Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Piše: Enes S. Omerović

 

Manjine, onako kako ih mi shvatamo i definiramo, postojale su oduvijek, a u savremenom svijetu teško je pronaći državu koja je homogena u etničkom, jezičkom i vjerskom smislu. O značaju manjina, kako tzv. tradicionalnih (vjerskih, jezičkih, etničkih, rasnih, nacionalnih), tako i onih u savremenom smislu te riječi (manjina prema spolu, dobi, seksualnoj orijentaciji itd.), dovoljno govori činjenica da se u savremenom svijetu stepen demokratičnosti nekog društva procjenjuje, između ostaloga, i na osnovu odnosa države prema manjinama i njihovim pravima. Podizanje pitanja manjina na takav nivo rezultat je dugotrajnog, višestoljetnog procesa razvoja institucionalne zaštite manjina tokom koje se mijenjao obim, sadržaj, subjekti i objekti zaštite.

Bosna i Hercegovina, u kojoj su stoljeća migracija i demografskih promjena uzrokovala etničku, vjersku i jezičku heterogenost naseljenog stanovništva, nije izuzetak. Naprotiv, Bosna i Hercegovina se u prošlosti, ali i danas, često opisuje i doživljava kao multikulturna, multikonfesionalna i multietnička zajednica. O kakvom mozaiku se radi, odlično govore rezultati popisa stanovništva iz posljednjih gotovo 140 godina, a etničke karte izrađivane na osnovu rezultata sa nekih popisa stanovništva i vizuelno potvrđuju tvrdnju Ilijasa Bošnjovića da je etnička struktura Bosne i Hercegovine bila kao leopardova koža. Međutim, njena multikulturalnost, multikonfesionalnost i multietničnost najčešće su isticane samo u kontekstu bogatstva različitosti tzv. konstitutivnih naroda – Bošnjaka, Srba i Hrvata, iako je bosanskohercegovački etnički, kulturni i vjerski mozaik bio mnogo složeniji i heterogeniji.

Ukoliko posmatramo iz perspektive trenutno važećih zakonskih rješenja, danas u Bosni i Hercegovini pored tzv. konstitutivnih naroda žive pripadnici još 17 nacionalnih manjina. Zakon o zaštiti prava pripadnika nacionalnih manjina u Bosni i Hercegovini daje odgovor na pitanja “šta su i ko su nacionalne manjine u Bosni i Hercegovini“: Nacionalna manjina, u skladu sa ovim zakonom, je dio stanovništva-državljana BiH koji ne pripadaju ni jednom od tri konstitutivna naroda, a sačinjavaju je ljudi istog ili sličnog etničkog porijekla, iste ili slične tradicije, običaja, vjerovanja, jezika, kulture i duhovnosti i bliske ili srodne povijesti i drugih obilježja. Ono što ovu definiciju čini mnogo jasnijom u odnosu na brojne druge koje su nastale u posljednjih stotinjak godina je poimenično nabrajanje sedamnaest zajednica koje se danas smatraju nacionalnim manjinama u Bosni i Hercegovini, pa u produžetku § 3. istog zakona stoji: BiH štiti položaj i ravnopravnost pripadnika nacionalnih manjina: Albanaca, Crnogoraca, Čeha, Italijana, Jevreja, Mađara, Makedonaca, Nijemaca, Poljaka, Roma, Rumuna, Rusa, Rusina, Slovaka, Slovenaca, Turaka, Ukrajinaca i drugih koji ispunjavaju uvjete iz stava 1. ovog člana. Međutim, postojanje ovakve definicije u bosanskohercegovačkom zakonodavstvu ne znači i da je riječ o općeprihvaćenoj i univerzalnoj definiciji koja se primjenjuje i u drugim državama. Naprotiv, gotovo stotinu godina nakon prvih pokušaja da se dođe do jasne definicije nacionalnih manjina u naučnoistraživačkim radovima i u praksi i dalje se susrećemo s velikim brojem definicija koje na različite načine tretiraju ovu problematiku, a jedna od rijetkih stvari oko koje se slažu svi oni koji se bave manjinama jeste da nema jedinstvene, univerzalne i općeprihvaćene definicije nacionalnih manjina, ali i da je gotovo nemoguće utvrditi univerzalno važeću definiciju manjina.

U našim istraživanjima mi smo nacionalne manjine shvatali kao zajednice čiji se pripadnici razlikuju od većinskog stanovništva određenim zajedničkim obilježjima (etničko porijeklo, vjera, jezik, kultura i tradicija), brojčano su u manjini i nalaze se u nedominantnom položaju, posjeduju razvijenu svijest o pripadnosti određenoj manjini i izražavaju želju za očuvanjem kolektivnog manjinskog identiteta, većinsko stanovništvo ih identificira kao drugačije, odnosno kao pripadnike manjine, te posjeduju državljanstvo zemlje u kojoj žive (Bosne i Hercegovine). Međutim, nije svaka od spomenutih manjinskih zajednica u Bosni i Hercegovini u svakom trenutku uživala status manjine. Tokom austrougarskog perioda, dok pitanje zaštite prava nacionalnih manjina nije u fokusu međunarodne politike, pojedine manjinske zajednice u Bosni i Hercegovini istovremeno su bile i dio većinskih naroda u Austro-Ugarskoj Monarhiji (Austrijanci, Nijemci, Mađari), a u određenim kontekstima i ostali doseljenici smatrani su povlaštenim slojem stanovništva. Propašću Austro-Ugarske Monarhije, kada pitanje zaštite nacionalnih manjina postaje važno pitanje u međunarodnim odnosima, preko noći te manjinske zajednice prelaze put od povlaštene do neželjene kategorije stanovništva. Početkom 90-ih godina XX stoljeća, također preko noći, manjinama (i formalno) postaju Slovenci, Crnogorci i Makedonci raspadom Jugoslavije. Za potrebe ovog kratkog pregleda terminom „nacionalne manjine“ uvijek ćemo obuhvatati sve manjinske zajednice koje danas uživaju taj status u Bosni i Hercegovini, bez obzira na njihov formalnopravni status u određenom trenutku.

Tragove nekih od nabrojanih naroda na prostoru današnje Bosne i Hercegovine možemo naći još u srednjem vijeku, ali njihovu kontinuiranu prisutnost možemo pratiti na osnovu rijetkih, parcijalnih i često nepouzdanih historijskih izvora od XVI stoljeća, kada se na ove prostore naseljavaju Jevreji i Romi. Migracije tokom osmanske uprave na ove prostore dovode i manje skupine cincarskog, albanskog, turskog i karavlaškog (uz Arlije i Gurbete, treća i najkasnije naseljena grupa romskog stanovništva u Bosni i Hercegovini) stanovništva. Ipak, do masovnijeg naseljavanja manjinskog stanovništva dolazi tek u vrijeme austrougarske uprave (1878. – 1918.), kada je bosanskohercegovački mozaik obogaćen nacionalno (Nijemci, Poljaci, Česi, Rusini/Ukrajinci, Mađari, Slovenci, Jevreji aškenazi, Italijani, Rumuni, Slovaci i drugi), socijalno (vojnici, činovnici i namještenici, privatni poduzetnici, trgovci, zanatlije, obrtnici, intelektualci, naučnici, umjetnici, radnici i seljaci) i vjerski (rimokatolici, grkokatolici, pravoslavci, protestanti i Jevreji) šarolikom skupinom doseljenika koji su „trbuhom za kruhom“ stigli iz svih dijelova Austro-Ugarske Monarhije, ali i drugih evropskih zemalja. Bosanskohercegovački mozaik popunjavan je i nakon završetka Prvog svjetskog rata naseljavanjem Rusa (izbjeglica iz sovjetske Rusije), kao i naseljavanjem drugih južnoslavenskih naroda tokom XX stoljeća (Crnogoraca i Makedonaca, dok je Slovenaca bilo još iz vremena austrougarske uprave) koji su praktično tek raspadom SFR Jugoslavije i formalno stekli status nacionalnih manjina.

Nacionalne manjine u Bosni i Hercegovini uvijek su bile to što im ime kaže – manjine. Rijetke i često kontradiktorne procjene iz perioda prije 1878. godine govore o 10-ak hiljada Roma i 2-2500 Jevreja sefarda tokom XIX stoljeća, dok su tragovi drugih manjinskih zajednica zbog malobrojnosti i uznapredovalog procesa asimilacije bili gotovo iščezli. Demografsku ekspanziju manjinska populacija doživljava tokom austrougarske uprave sa (registrovanom) tačkom vrhunca 1910. godine, kada je u Bosni i Hercegovini živjelo oko 75 000 osoba (3 108 Slovenaca i 72 372 ostalih naroda razvrstanih u više od 20 kategorija prema maternjem jeziku) koje nisu svrstane u rubriku sa srpskohrvatskim jezikom, što je činilo gotovo 4% ukupnog stanovništva Bosne i Hercegovine. Najbrojniji među njima bili su Nijemci (22.968), Poljaci (10.975), Jevreji sefardi (7.886), Rusini (7.431), Česi (7.045), Mađari (6.443), Romi (5.419), Italijani (2.462) itd. Manjinska populacija bila je teritorijalno rasuta u manjim skupinama po cijeloj Bosni i Hercegovini, sa nešto većom koncentracijom u većim gradskim centrima (Sarajevo, Tuzla, Banja Luka, Bijeljina itd.), industrijskim mjestima (Zavidovići, Zenica itd.), te u doseljeničkim kolonijama oko Zvornika, Bijeljine, Dervente, Banje Luke, Bosanske Gradiške, Prijedora i posebno oko Prnjavora (gdje su 1910. godine doseljenici činili više od 30% stanovništva u kotaru). Otprilike, to je i vrijeme kada započinje nepovratna demografska defanziva nacionalnih manjina u Bosni i Hercegovini. Doseljavanje pripadnika manjina usporava se od balkanskih ratova. Prvim svjetskim ratom gotovo u potpunosti prestaje, a njegovim završetkom započinje proces iseljavanja koji će u nekoliko talasa tokom XX stoljeća, milom ili silom, odnijeti veliki broj pripadnika manjinske populacije iz ranije spomenutog bosanskohercegovačkog mozaika.

Tu demografsku ekspanziju, a zatim i defanzivu, najbolje možemo pratiti kroz popise stanovništva koji se u Bosni i Hercegovini kontinuirano odvijaju od 1879. godine. Međutim, i pored obilja statističkih podataka, popisni materijali sadrže brojne nedostatke koje je potrebno imati na umu prilikom njihove analize – često se podaci o maternjem jeziku projiciraju na nacionalnu pripadnost (što je posebno otežavalo praćenje poliglotnih nacionalnih manjina), od popisa do popisa se razlikuje broj popisnih kategorija o maternjem jeziku ili etničkoj pripadnosti, podaci o maternjem jeziku ili etničkoj pripadnosti nisu uvijek prikazivani za sve administrativno-teritorijalne nivoe, dio jevrejskog stanovništva u nekim popisima nije moguće pratiti kroz rubrike o etničkoj pripadnosti, nego samo kroz rubrike o vjeroispovijesti itd. I pored nedostataka, statistički materijali omogućavaju nam rekonstrukciju nacionalnog sastava bosanskohercegovačkog stanovništva i učešće manjinskog stanovništva u njemu.

Od naseljavanja manjinske zajednice u Bosni i Hercegovini paralelno žive procese integracije i asimilacije, a kod svake od manjinskih zajednica bile su prisutne jače ili slabije izražene želje za usporavanjem ili zaustavljanjem tih procesa. Veliki društveni lomovi, kojih nije manjkalo tokom XX stoljeća, izazivali su iseljeničke pokrete koji su dodatno utjecali na konstantnu demografsku defanzivu manjinskog stanovništva. Prvi veliki talas iseljavanja manjina iz Bosne i Hercegovine dešava se neposredno nakon završetka Prvog svjetskog rata. Krajem 1918. godine dio stranih doseljenika samoinicijativno i u žurbi napušta Bosnu i Hecegovinu, tokom 1919. i 1920. godine organiziraju se željeznički transporti dobrovoljnih iseljenika, a istovremeno je dio stranaca, uglavnom radnika, protjeran zbog učešća u štrajkovima. Ovaj talas iseljavanja ostavio je traga na manjinskoj populaciji koja već 1921. godine broji oko 55 000 osoba ili nešto malo više od 3% stanovništva. Najveće gubitke tada su pretrpjele njemačka (iako sa nešto više od 16.000 osoba sa njemačkim maternjim jezikom i dalje ostaje najbrojnija manjinska zajednica u Bosni i Hercegovini) i mađarska manjina (čiji je broj spao na jedva 2.500). Ostatak međuratnog perioda protječe u postepenom demografskom oporavku, što je rezultiralo kratkotrajnim povećanjem broja pripadnika manjina, ali i konstantnim opadanjem procentualnog učešća u ukupnom bosanskohercegovačkom stanovništvu – 1931. godine u Bosni i Herecgovini živi oko 65 000 pripadnika manjinskih zajednica koje čine oko 2,6% stanovništva.

Drugi talas masovnog iseljavanja vezan je za Drugi svjetski rat i neposredno poraće i dovodi do gotovo potpunog nestanka nekih manjinskih zajednica iz bosanskohercegovačkog mozaika. Prvih ratnih godina skoro u potpunosti je stradala (u ustaškim i njemačkim logorima) jevrejska manjinska zajednica. Od 1943. godine najveći dio njemačke manjinske zajednice organizirano (od njemačkih vlasti) iseljen je iz Bosne i Hercegovine, a neposredno nakon završetka rata, 1946. godine, Bosnu i Hercegovinu organizirano napuštaju gotovo svi Poljaci (oko 15 000). Posljedice Drugog svjetskog rata po manjinsku populaciju u Bosni i Hercegovini bile su strašne. Godine 1948. svega oko 25 000 ili jedva 1% stanovnika nije pripadalo jednom od konstitutivnih naroda (današnjim rječnikom rečeno), uključujući u taj broj i Slovence, Crnogorce i Makedonce, koji formalno u to vrijeme nisu predstavljali nacionalne manjine u Bosni i Hercegovini. Najmanje gubitke pretrpjela je rusinska/ukrajinska zajednica (7.883), dok je broj pripadnika drugih manjina bio veoma mali – Čeha (1.978), Nijemaca (1.174), Rusa (1.316), Italijana (964) itd. Od ovih demografskih gubitaka manjinska zajednica, posmatrana u cjelini, nije se mogla brzo oporaviti. Iako popisi stanovništva tokom socijalističkog perioda pokazuju postepeno povećanje broja stanovnika koji se nisu svrstavali u jedan od tri konstitutivna naroda, to nije značilo i da dolazi do značajnog porasta broja pripadnika manjina. Ako na jednu stranu stavimo sve one koji se nisu izjašnjavali kao Srbi, Hrvati, Bošnjaci (Muslimani/neopredijeljeni, Muslimani u smislu etničke pripadnosti, Muslimani u smislu narodnosti, Muslimani) i Jugosloveni, onda je u Bosni i Hercegovini bilo 1953. godine oko 37 000 ili oko 1,3%, 1961. godine oko 42 000 ili oko 1,3%, 1971. godine oko 54 000 ili 1,4%, 1981. godine oko 89 000 ili 2,1% i 1991. godine oko 120 000 ili 3,68% „ostalih“. Međutim, počevši od 1971. godine, značajan dio „ostalih“ odnosi se na one koji su svrstavani u kategorije „nepoznato“, zatim prema regionalnoj pripadnosti, vjerskoj pripadnosti i slično, tako da je broj nacionalnih manjina, odnosno onih koji su jasno iskazali pripadnost nekoj od nacionalnih manjina bio mnogo manji od spomenutih brojki. Tako se npr. u masi od 120 000 „ostalih“ 1991. godine svega 50-ak hiljada osoba jasno odredilo da pripadaju nekoj od „tradicionalnih“ nacionalnih manjina. Tako je 1991. godine u Bosni i Hercegovini živjelo 8.864 Roma, 4.922 Albanaca, 3.929 Ukrajinaca, 893 Mađara, 732 Italijana, 526 Poljaka, 470 Nijemaca, 426 Jevreja itd. (ali i 10.048 Crnogoraca, 2.190 Slovenaca i 1.596 Makedonaca).

Posljednji u nizu iseljenički talas zahvatio je manjinsku populaciju 90-ih godina XX stoljeća. Kao nijedan dotadašnji događaj u bosanskohercegovačkoj historiji, rat 1992. – 1995. godine i neposredno poraće u potpunosti mijenja etničku strukturu Bosne i Hercegovine. Nekadašnja „leopardova koža“ nestaje, a sitne tačkice sa tog uzorka pretvaraju se u nekoliko velikih mrlja. Zabavljeni prebrojavanjem vlastitih žrtava, stotinama hiljada ubijenih i (trajno) raseljenih Bošnjaka, Srba i Hrvata, zaboravljamo na činjenicu da je posljednji rat ostavio trajne posljedice i na manjinsku populaciju u Bosni i Hercegovini. Dugotrajno odgađanje provođenja popisa stanovništva, a zatim i dugotrajno odgađanje objavljivanja njegovih rezultata nisu omogućavali da se konačno i statistički izrazi demografska katastrofa u Bosni i Hercegovini. Kada posmatramo samo manjinsku populaciju, situacija na prvi pogled čak i ne izgleda loše. Naime, prema rezultatima popisa stanovništva iz 2013. godine (onim koji su dostupni na stranici Agencije za statistiku Bosne i Hercegovine), u Bosni i Hercegovini pored pripadnika tri konstitutivna naroda živi i 130.054 osobe ili 3,68% stanovništva koje se svrstava u kategoriju „ostali“. Međutim, detaljna klasifikacija stanovništva prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti otkriva da je stanovništvo Bosne i Hercegovine svrstano u ukupno 508 (nije štamparska greška – petstotinaosam) rubrika prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti. Naravno, ne treba zaboraviti da se tri odnose na konstitutivne narode, a preostalih 505 na „ostale“. Broj „tradicionalnih“ manjina među ovih 505 kategorija mnogo je manji. Ako posmatramo onih 17 manjinskih zajednica koje su imenom navedene u Zakonu o zaštiti prava pripadnika nacionalnih manjina u Bosni i Hercegovini, onda je njihov broj nešto manji od 25.000 ili 0,70% stanovništva Bosne i Hercegovine. Najbrojniji su Romi (12.583), Albanci (2.659), Ukrajinci (2.331), Crnogorci (1.883), Turci (1.108), dok ostale manjinske zajednice imaju tek po nekoliko stotina ili desetina pripadnika. Letimičnim pregledom spomenutih 505 kategorija prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti čini se da su mnogi svojim izjašnjavanjem (ili neizjašnjavanjem, npr. Džedaj, Vanzemaljac, Polutan, Željovac, Komunista,…) pokazali da ne žele pripadati nekom od konstitutivnih naroda, a ne da žele biti manjina u svojoj državi.

Posljednji popis stanovništva u Bosni i Hercegovini pokazao je da su procesi iseljavanja, uz neminovnu asimilaciju, sveli manjinsku populaciju u Bosni i Hercegovini na izuzetno mali broj, a većinu nacionalnih manjina na nivo statističke greške.

 

 

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.