Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Piše: Vladan Vukiš; foto: Zdravica na otoku Vanga: Aleksandar Ranković i Tito, 1955.

Amir Duranović: Snažan eho brionski, Umhis, Sarajevo, 2017.

 

„Kad se pomisli na šezdesete“, piše Radina Vučetić, „otvara se čitav niz slika, koje pokrivaju najširi spektar fenomena, događaja i ličnosti u jednom od najzanimljivijih razdoblja XX. veka.“ Pri toj pomisli, šezdesete „izazivaju emocije kod onih koji su ih proživeli, zatim kod onih koji se tada još nisu ni rodili, i kod onih za koje je to bilo zlatno doba, ali i kod onih koji smatraju da je to bio period sumraka morala, autoriteta i discipline.“1 Iako rođen dvije decenije docnije, moram priznati da ni sam nisam imun na jednu emotivnu reakciju kada su šezdesete u pitanju, ako ni zbog čega drugog (mada i ne baš samo zbog toga), onda zbog čvrstog uvjerenja da ta decenija za jednog istoričara predstavlja, barem kada je Jugoslavija u pitanju, intelektualno najizazovniji istraživački teren. Naravno, ja ne pripadam ni jednoj od navedenih grupa. Sa jedne strane, teško mi je definisati jedno vrijeme „zlatnim dobom“ ako sam pod utiskom da je to vrijeme bilo obilježeno konstantnom borbom na svim frontovima. Sa druge strane, nisam sklon da žalim za autoritarnim okvirima čije su granice u tim borbama pomjerene na pozicije koje i danas grčevito moramo da branimo. Drugim riječima, ne bih se svrstao uz one koji su tada sa sjetom priželjkivali „čvrstu ruku“, kao što to ne bih učinio ni danas.

Pomen „čvrste ruke“ možda je savršena asocijacija da se odmah prebacimo na temu publikacije o kojoj je riječ, ali ipak želim pažnju čitaoca i dalje da zadržim na kontekstu šezdesetih godina. To može biti od posebne koristi s obzirom na činjenicu da se autor knjige, Amir Duranović, u skladu sa striktnom strukturom svog teksta, čvrsto držao zadate teme, naime, Brionskog plenuma i njegovih odjeka i reagovanja u SR Bosni i Hercegovini tokom 1966. godine. U stvari, Brionski plenum samo je jedan u nizu događaja, iako hronološki središnji, koji stoje u vertikali uzajamno isprepletenih procesa koji su u Jugoslaviji trajali tokom više decenija, ali sa posebnim intenzitetom i jedinstvenim spletom upravo tokom tih desetak ljeta koje grubo možemo staviti između 1958. i 1968. godine. Glavna karatkeristika te dekade jesu suprotne tendencije između različitih strukturnih, organizacionih i klasnih aktera, čije uzajamno (dis)balansiranje diriguje ukupnom društvenopolitičkom dinamikom. U tom smislu, odjeke Brionskog plenuma posmatraćemo, u njihovoj suštini, kao naizmjenični diskurs kroz strukturalne kontradickije.

Zbog čega treba početi (barem) sa 1958. godinom? Ukoliko je čitaocima kojim slučajem poznat zahtjev kako „ništa što je stvoreno ne smije za nas biti toliko sveto da ne bi moglo biti prevaziđeno i da ne bi ustupilo mjesto onome što je još naprednije, još slobodnije, još ljudskije“, onda bi mogli znati kako se radi o zaključnim riječima novog programa Saveza komunista Jugoslavije, usvojenog na 7. kongresu SKJ, upravo u proljeće te godine.2 Radilo se, naime, o famoznom „antidogmatskom programu“ koji je – nimalo na zadovoljstvo konzervativnih kadrova i njihovih sovjetskih saputnika – predstavljao politički blanko karton, tačnije, propusnicu za kritičku pobunu slijeva. Ta se kritika u narednoj deceniji razvijala na više nivoa. Na planu pisane riječi i napisane misli, ona je izražena u novoj kritičkoj školi humanističkog marksizma, što se najbolje može pratiti kroz časopise Gledišta, Perspektive i Praxis.3 Na polju kulture, šezdesete je posebno obilježio „Crni talas“ jugoslovenskog filma. U sferi univerzitetskog života, studentsko kritičko djelovanje kulminiralo je u junskim događajima iz 1968. godine.4 I konačno, u bazičnoj strukturi reprodukcije svakodnevnog života, na tvorničkom podu, tinjala je kritična masa industrijskog radništva, sa povremenim – i sve češćim – štrajkačkim akcijama i jednim do tada atipičnim sindikalnim djelovanjem, koje se eventualno pretočilo u pobunu grupe delegata industrijskih organizacija na saveznom sindikalnom kongresu 1969. u Beogradu.5

Upravo sfera rada i privrednih procesa, van svake sumnje, ostaje ključni čvor iz kojeg se pružaju niti političke i kulturne nadgradnje; a ona je, bitno je naglasiti, bila uslovljena suštinskim kontradikcijama. Tendencija „samoupravnog integracionizma“ koja je izražena na prvom (i posljednjem) kongresu radničkih savjeta 1957. godine – sa idejom centralnog radničkog savjeta kao vrhovnog foruma za demokratsko planiranje – ostavljena je na nivou zamisli.6 Očigledno stišnjeni između sila birokratske kontrole i liberalizacije tržišta, radnici su se tada vratili ekonomskoj akciji: već u januaru 1958. u rudnicima Trbovlja izbio je prvi zabilježen štrajk u socijalističkoj Jugoslaviji.7 Proširenje samoupravnih organa i njihovih kompetencija s početka šezdesetih praćeno je oprečnim procesima tržišnog restrukturiranja privrede, ukidanjem planiranja i rastom bankarskog sektora. Dok se provodi Privredna reforma iz 1965, broj radnika iz proizvodnje u organima upravljanja nastavlja da opada, da bi nakon ustavnih amandmana iz 1968. uprave preduzeća ukinule i posljednje kvote kojima se propisivalo njihovo proporcionalno prisustvo.8 Tokom šezdesetih godina, varljiva kvadratura „tržišnog socijalizma“ zatvorila je krug radničke autonomije.9

Gdje se, u toj konstelaciji, uklapa Brionski plenum? Gledajući preko površine, teško se oteti utisku da se prevashodno radilo o obuzdavanju organa državne bezbjednosti, čiji je nekontrolisan rad ometao, uslovno rečeno, „normalno“ funkcionisanje drugih struktura moći – državnih, partijskih i privrednih. Ni UDB-a, dakle, više nije bila toliko sveta da ne bi mogla biti promijenjena. Toliko je barem jasno. Što se tiče interpretacija političkih motiva, one se dijele između dvije krajnosti, od kojih jedna ulazi u nacionalno pitanje (položaj i uticaj Srba i SR Srbije u Federaciji, srpskih kadrova u vojnopolicijskim strukturama i slično), dok druga ponavlja zvaničnu mantru o sukobu „konzervativnih“ i „progresivnih“ krugova lično predstavljenih u Aleksandru Rankoviću, odnosno Edvardu Kardelju. U skladu sa temom, Duranović ih predočava, ali ne ulazi u polemička razmatranja tih interpretacija niti nešto suzdržanijih istoriografskih pozicija, nego se drži istraživačkog zadatka koji je podijeljen u dvije glavne etape. U prvom koraku, on prati reagovanja na Brionski plenum u SR BiH koja su zabilježena u partijskoj izvještajno-analitičkoj dokumentaciji (45–61). U drugom, on rekonstruiše instruktivne i druge aktivnosti partijske centrale u Republici čija je svrha sprovođenje zaključaka iz Briona (63–97). Naknadna etapa sažima naraciju sredstava informisanja, prevashodno dnevnih i sedmičnih novina (99–124).

Prednost ovako zamišljene teme leži u pomjeranju fokusa sa zakulisnih akrobacija na državno-partijskom vrhu prema neskrivenom, ali slabo poznatom terenu nižih društvenih struktura. Iako je izvorna baza teško oštećena,10 ona ipak postoji. Duranović u najvećoj mjeri koristi izvještaje, analize i informacije pristigle u CK SK BiH. Kako se radilo o de facto povjerljivim dokumentima koji su nastali osmatranjem i slušanjem onoga što se dešava u bazičnom okruženju – na sastancima i zborovima, na ulici, u fabrikama i ustanovama – informacije koje nose predstavljaju jednu transparentnu i vjernu refleksiju zbivanja i reagovanja. U izvore od posebnog značaja takođe bih uvrstio i stenograme. Mada Duranović kaže da se iz tih „diskusija istaknutih političkih ličnosti“ mogu pratiti osnovni trendovi „u stavovima i ponašanju bosanskohercegovačke komunističke elite“ (21), dodao bih da stenogrami često sadrže kako posredne tako i direktne glasove „običnih ljudi“, članova organizacija i partijskih aktivista sa terena. I upravo u iščitavanju istih leži posebna korist ove knjige.

Reagovanja na jedan prvorazredni politički događaj kao što je Brionski plenum otkrivaju zanimljivu političku dinamiku u društvenoj bazi. Kroz pitanja koja su postavljana na raznim mjestima, otkrivaju se težnje i strahovanja jugoslovenskih građana. Izdvojio bih nekoliko mjesta analize, i to one o efikasnosti partijskog kadra (49, 56), zatim o prisustvu i položaju „nacionalnih i šovinističkih istupa“ u širem javnom diskursu (51, 53, 59–61), te konačno, o odnosu raznih faktora prema organima unutrašnjih poslova (65–81). Duranović se u pisanju teksta odlučio za tematski pristup, pa njegova knjiga ne sadrži nepotrebna ponavljanja, zbog čega je lako čitljiva. Njegove analize su bazirane na solidnoj izvornoj bazi, a na nekoliko mjesta autor se koristi već datim analitičkim kvalitetom same partijske dokumentacije. Ipak, kako se radi o jednom ekspozeu odjeka i reagovanja, pod utiskom sam da čitanje ove knjige donosi više novih pitanja nego zaokruženih odgovora, što svakako doprinosi inspiraciji za nova istraživanja.

Moram priznati da mi se kao najintrigantnija ocrtala ona tendencija čitavog postbrionskog procesa koja je pažnju diskutanata često vraćala na pitanja privrednog života, posebno na miješanje UDB-e u rad privrednih preduzeća (79, 82–91), s tim da se ista ogleda i u načinu na koji se diskusije na temu plenuma okreću u obrazlaganje tekućih problema samoupravno-tržišne ekonomije, što možemo direktno iščitavati iz partijskih stenograma. U tom smislu, problematiku Brionskog plenuma – i njegovih odjeka – vraćam u kontekst kontradiktornih kretanja koja su obilježila šezdesete godine, te pozivam istraživače na formulisanje novih pitanja koja je Duranović svojom publikacijom naznačio i otvorio. Kao primjer prijedloga za razmišljanje vrijedi se zapitati u kojoj je mjeri tehnokratska elita iskoristila opravdanu bojazan od zloupotreba moći organa državne bezbjednosti da bi efikasnije umakla vanjskoj kontroli i proširila svoju autonomiju, ne samo vis à vis državnih struktura, nego i samih radnika, te njima vrijednih samoupravnih principa na koje su se pozivali sudionici u izvršavanju brionskih odluka.

 

Bilješke:

1 R. Vučetić, Koka-kola socijalizam, Beograd 2013, 41.

2 Program Saveza komunista Jugoslavije (usvojen na Sedmom kongresu Saveza komunista Jugoslavije, 22–26. aprila 1958), Oslobođenje, Sarajevo 1958, 189.

3 N. Popov, Društveni sukobi — izazov sociologiji: beogradski jun 1968, Beograd 2008, 144-161, 169-180.

4 H. Klasić, 1968 — Jugoslavija i svijet, Zagreb 2012, 77-274.

5 N. Popov, „Štrajkovi u savremenom jugoslovenskom društvu“, Sociologija, 4/1969.

6 Istorijski kongres radničkih savjeta, ur. A. Deleon, Beograd 1957.

7 N. Jovanov, Radnički štrajkovi u SFRJ od 1958. do 1969. godine, Beograd 1979, 130-136.

8 G. Musić, “Yugoslavia: Workers’ Self-Management as State Paradigm”, u: Ours to Master and to Own, eds. I. Ness, D. Azzellini, Chicago 2011, 182-183.

9 Vidi npr. D. Suvin, „U proizvodnji: uspon i pad samoupravljanja“, u: Samo jednom se ljubi: radiografija SFR Jugoslavije 1945–72, uz hipoteze o početku, kraju i suštini, RLS, Beograd 2014, 320-331.

10 V. Vukliš, “Writing social history of socialist Yugoslavia: the archival perspective”, Archival Science, 1/2017.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.