Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Piše: Vladan Vukliš

 

Da li ste na fakultetu imali spisak — bilo stvaran ili zamišljen, bilo kraći ili duži — knjiga, ali onih kapitalaca, većih barem od petsto stranica, koje nisu bile dio obavezne, pa ni proširene literature, ali ste smatrali da ih do kraja studija jednostavno morate pročitati, koliko god dragocjenog vremena vam oduzele? Ja jesam. Radilo se o tri knjige. Prva je bila Marksov Kapital. Danas možda i očigledan izbor, onda se smatrao „prevaziđenim“ tekstom koji je u bibliotečkim depoima uglavnom sakupljao prašinu. I tako, uprkos prašini, u izbočinama, marginama i krivinama studentskog (ne)radnog dana, sažvakao sam radnu teoriju vrijednosti, istoriju primitivne akumulacije kapitala i mehanizme reprodukcije svakodnevnog života pretočenog u jezik političke ekonomije. Ali dok sam je završio i stigao do drugog kapitalca sa spiska, Grad u istoriji Luisa Mamforda, studentsko (ne)vrijeme već je bilo na isteku, tako da sam, savladan obavezama, jedva odmakao od neolita.

Koja je bila treća knjiga? Iskreno, više se i ne sjećam. Gledajući deceniju unazad, izvjesno je da se radilo o nekoj jednako uopštenoj ekspoziciji koja se nije uklapala ni u jedan specifičan interes ili hronološki okvir, nego je ispunjavala težnju za jednom totalnom perspektivom. Suprotno tome, sve druge pročitane knjige bile su ili skromnijeg obima, ili su bile sastavni dio predmetnih bibliografija, bilo formalnih, bilo samoizabranih. Kako je vrijeme odmicalo, bilo mi je jasno da čitam sve više, ali da je to čitanje bilo vođeno sve više određenim, a sve manje uopštenim interesima.

Sada se pitam, da sam bio banjalučki student istorije deset godina kasnije, da li bih se susreo i sa ovih 660 stranica iz „pera“ Milana Radanovića, i na koji način. Pitanje je legitimno iz više razloga. Sa jedne strane, Radanovićeva Kazna i zločin daleko je od makroistorijskog ili makroteorijskog djela kojim se definišu čitavi žanrovi. Sa druge strane, obim teme na prvi pogled stoji u disproporciji sa obimom izdanja. Da li bih, kao student, našao vremena da se posvetim čitanju jedne takve knjige? Još važnije, da li bih kao student, spremajući istoriju Drugog svjetskog rata na tlu okupirane Jugoslavije, pronašao ovaj naslov u predmetnoj literaturi, i da li bih smatrao da ću od njegovog čitanja imati nekakve posebne koristi?

Nemoguće je, ipak, da zamislim kako bih se danas ponašao kao deset godina mlađi student, ali mogu da se pitam šta bi se zbivalo da se ova knjiga pojavila jednu deceniju unazad. U to vrijeme, istorijska svijest o Narodno-oslobodilačkom ratu u srpskom korpusu s obe strane Drine sistematski je srozana na najniži mogući nivo. Tada je već nekoliko generacija učenika u Srbiji, počev od 2002 godine, primorano da formira svoju sliku o ratu i okupaciji iz revizonističkog udžbenika čija je izrada, riječima Dubravke Stojanović, povjerena „uskoj i marginalnoj grupi mlađih istoričara koji su svoje karijere posvetili ‘istorijskom čišćenju’ slike o četnicima i njihovoj ulozi u Drugom svetskom ratu“. Osnovni postulati su se, prirodno, reflektovali i na ovu stranu. Markantnu tačku tog perioda predstavlja i donošenje Zakona o rehabilitaciji iz 2006 (izmijenjen 2011), na osnovu kojeg je od tada pa do danas donesena čitava salva sudskih odluka kojim su notorni ratni zločinci formalno proglašavani neosuđivanim, a van sudnica slavljeni kao heroji. Sam kraj te sive decenije, 2009 godina — za mene lično godina u kojoj sam diplomirao — obilježen je objavljivanjem knjige koja predstavlja vrhunac kafanske istorije, Tito: tajna veka, novinara Pere Simića. Istovremeno, nosioci tih čaršijskih narativa uzdali su se i u tek osnovanu tzv. Državnu komisiju za tajne grobnice, čiji bi rad — kako su se tada naivno nadali — trebalo da potvrdi procjene koje su se protezale i do „200.000 streljanih Srba“ od strane novih „crvenih okupatora“.

 

Da se kojim slučajem Milanova knjiga pojavila u tom vremenu, ona bi vjerovatno bila uspješno ignorisana. Vodeći revizionisti bi se suzdržali od komentara, a njihove mlađe kolege, istoričari u usponu, diskvalifikovali bi čitavu stvar kroz nekoliko rečenica. Sam Milan Radanović bio bi proglašen za ludaka. Nije li on, kako se priča, komunista, pa samim tim neobjektivan, neuračuljiv, nenormalan? Jer, biti ljevičar početkom novog milenijuma, da ne kažem krajem istorije — u doba vasionskog poleta čovječanstva koje uvis vuče nevidljiva ruka tržišta — i pisati o „građanskom ratu“ između „dva antifašistička pokreta“ u Srba, pa to jednostavno ne ide. Konačno, ko bi čitao tu knjigu? Ja je, kao student, sigurno ne bih vidio na spisku predložene literature. Svakako bih čuo za nju, ali u svojoj tada još poštenoj, mada vješto skrivanoj nesigurnosti, ne bih našao vremena da je uzmem u ruke. Možda bih je, kao ondašnji ultralijevi puritanac, smatrao za novi offshoot stare socijalističke istoriografije, za koju su nam tada neki profesori govorili da se nalazi na granici naučne neupotrebljivosti. U vremenu kada smo, i dalje zbunjeni, tek počinjali nanovo da prosuđujemo stare napise jugoslovenskih istoričara, vjerovatno ne bi smo imali vremena da čitamo nove tekstove njihovih nasljednika.

Hipotetiku na stranu, Radanovićeva knjiga se, naravno, nije ni mogla pojaviti u tom vremenu. Jer ona nije samo istorija, kako naslov sugeriše, ratnih zločina snaga kolaboracije u Srbiji i njihovih vojnih gubitaka na kraju rata. Ova knjiga predstavlja sistematičnu kritiku „velikog narativa“ kojeg je duži niz godina izgrađivala agresivna, institucionalno i medijski pomognuta revizionistička istoriografija. Trebalo je proći određeno vrijeme da se oslobodimo šoka i intelektualne nesigurnosti koja je obilježavala istorijsku misao u prethodnoj deceniji, da bi smo mogli jasnih namjera sagledati zaostavštinu revizionizma — podjednako u svim bivšim jugoslovenskim republikama — kao talog ideološke truleži iza kojeg kao glavna politička motivacija stoji rehabilitacija poraženih u Drugom svjetskom ratu: ustaša, četnika, muslimanskih „autonomaša“ i drugih konzervativnih pokreta.

U poređenju sa prethodnom decenijom, današnja situacija je drastično drugačija. Kao prvo, na regionalnoj sceni se u 2010 godini pojavio Rosa Luxemburg Stiftung kao izdavač koji se pokazao kao jedini spreman ne samo da objavi rukopis, nego i da podrži njegov nastanak. Drugo, u deceniji koja prati globalnu ekonomsku i ekološku krizu, otvoreno lijeva misao više se ne smatra odlikom čudaka. Danas biti radikalno lijevih shvatanja ne podrazumijeva nužno veću ludost od nekoga ko vjeruje u neoliberalni status quo i neprikosnovenost privatnog vlasništva. Najvažnije, biti politički orijentisan više ne podrazumijeva i naučnu diskvalifikaciju, pogotovo ako je već sada sasvim jasno da su mnogi od onih koji su prethodnu deceniju-dvije bili najvokalniji kritičari „partijskih istoričara“ i sami (bili) ideološki, politički i partijski vojnici i plaćenici, samo na drugoj strani barikada. Treće, promjene u intelektualnoj klimi inspirisale su otpor u okviru istoriografske struke, posebno kroz novu generaciju istraživača. U tom smislu, Milan Radanović nije samo nasljednik stare socijalističke istoriografije — koja se više ne odbacuje a priori, a koju on u svojim radovima kritički koristi i nadograđuje — nego je dio nove generacije lijevo orijentisanih autora.

Da se ponovim po ko zna koji put: odsustvo „neutralnosti“, svjesna subjektivnost i angažovano pisanje nisu zapreka za nastanak odličnog istorijskog teksta. Preduslov za isti jesu temeljno i sveobuhvatno istraživanje, razrađena naučna metodologija te autorska etika i ljudsko poštenje. Kod Radanovića, svi preduslovi su ispunjeni u zavidnoj mjeri, a posebno prvi. On je svoje istraživanje sazdao na velikoj izvornoj bazi koju sačinjavaju memoarska, istoriografska i publicistička literatura, te objavljena i neobjavljena arhivska dokumentacija. Posebna vrijednost u upotrebi posljednje grupe izvora leži u istraživanju do tada slabo korištenih spisa komisija za utvrđivanje ratnih zločina okupatora i njihovih pomagača, čija su topografsko-tematska dosijea krcata živim svjedočenjima očevidaca iz neposredne završnice rata. Radanoviću je, na žalost, kao nezavisnom istraživaču, ostao uskraćen pristup arhivskim fondovima OZN-e/UDB-e, koje su slobodno koristili istoričari čije radove u svojoj knjizi on kritikuje. Takođe, istraživanja ove vrste trenutno su uskraćena za fondove vojnog pravosuđa, koji se nalaze u postupku arhivskog sređivanja i obrade. Ono što je ostalo da se konsultuje da bi se istraživanje proširilo i produbilo, jesu fondovi civilnog pravosuđa, posebno okružnih sudova i tužilaštava, koji se čuvaju u mnogim lokalnim i regionalnim arhivskim ustanovama.

Suština čitave knjige je jasna, a sa njom i razlog velikog obima ovog izdanja. Radanović je na sebe preuzeo zadatak da mit o „antifašističkom“ ravnogorskom pokretu ospori plejadom sirovih dokaza kojima ilustrije njegov konzervativno-militaristički karakter, trag zločina koji je isti ostavio iza sebe, kao i kaznu koju je pretrpio u svojstvu poražene strane. On je istu pažnju posvetio i oružanim formacijama kvislinške uprave u okupiranoj Srbiji. Navodeći zločine tih formacija, Radanović je osporio drugi mit, onaj o dušebrižničkom karakteru režima tobože nevoljnog Milana Nedića, koji im je bio nadređen. Metodološki gledano, Radanović rekonstrukciji događaja prilazi referiranjem i poređenjem izvora različite provenijencije, uključujući partizanske, njemačke, četničke i druge, pri čemu sagledava širi kontekst, pozicije autora izvora i ostale elemente koji mu se u datom problemu nameću kao relevantni. U strukturalnom smislu, tekst je složen na jednoj subjektno-topografsko-hronološkoj ravni i prostire se kroz devet poglavlja koja tretiraju, redom, odgovornost Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO) za ratne zločine u okupiranoj Srbiji, amnestiranje njenih pripadnika u završnici rata, odnos prema zarobljenicima iz njenih jedinica, odgovornost kvislinških formacija za zločine u Srbiji, gubitke antikomunističkih formacija iz Srbije u Bosni 1944/45, gubitke crnogorskih četnika u Bosni i Sloveniji krajem rata, strijeljanja pripadnika Srpskog dobrovoljačkog korpusa (SDK) u Sloveniji 1945, aktivnosti i gubitke četničkih odmetnika u Srbiji i konačno, pitanje kvantifikacije stradalih u Srbiji po uspostavi nove jugoslovenske vlasti od jeseni 1944. Ukratko, ova knjiga tretira ključna sporna pitanja iz domena Drugog svjetskog rata koja se nameću srpskoj istoriografiji kroz posljednje tri decenije.

Ovdje neću ulaziti u detaljnije obrazlaganje svakog segmenta, nego ću ponoviti nekoliko svojih impresija, počev od one koja je vidljiva već u prvom poglavlju, a koja se odnosi na jedno opšte mjesto revizionističke istoriografije. Naime, uobičajen negativan odgovor na pitanje da li je ravnogorsko rukovodstvo odgovorno kako za saradnju sa njemačkim okupatorom, tako i za ratne zločine brojnih četničkih jedinica, objašnjava se formalnim odsustvom komandne veze, koja se često locira u rivalskim štabovima „legalnih“ četnika ili kvislinške vlade. Ali Radanovićev tekst, iako mu to nije bila prvobitna namjera, plastično razotkriva formalnu fluidnost mnogih četničkih jedinica koje se pretaču iz jedne strukture u drugu. Izmičući se, za određeno vrijeme, ispod neposrednog okrilja Mihailovića, one putem legalizacije priznaju kvislinšku državu, da bi se nakon izvršenih zadataka formalno vratile Mihailoviću. Zapravo, stvarne veze se nikada ne kidaju. Zločini koje ove formacije vrše u svojim preskakanjima tih fiktivnih granica ostavljaju iza sebe tragove čija putanja seže natrag do svih odgovornih aktera koji su tvorili antikomunistički tabor.

U tretiranju ključnih pitanja Radanović se već na samom početku knjige, iako joj to nije naslovna tema, osvrće i na „revolucionarni teror“ koji su provodili partizani i pokušava da ga problematizuje i kvantifikuje. Iako u studiji ima sporedno mjesto, ovaj pokušaj je koristan zbog uvođenja elementa poređenja. Naravno, najveća vrijednost uporedne problematizacije četničkog i partizanskog terora — u posezanju ka cjelovitosti diskursa kojim bi se razložile sve bitne kompleksnosti jedne višeslojne ratne drame — jeste ilustracija autorovog pozicioniranja prema istini kao takvoj, čime se potvrđuje njegovo pridržavanje opštim etičkim načelima naučnog istraživanja. Pitanje „revolucionarnog terora“ uvodi nas u kasnija razmatranja koja se odnose na stradanje pripadnika ravnogorskih i kvislinških formacija krajem rata, odnosno pitanje „zločina oslobodilaca“ na tlu Srbije od jeseni 1944. Radanović u svojoj studiji pokušava da se približi stvarnom broju kolaboracionističkih snaga na kraju rata, kao i broju njihovih žrtava tokom i van borbe. Još važnije, on njihove gubitke, nastale kako kroz borbu, tako i kroz kaznu — zasluženu ili nezasluženu — u svim bitnim slučajevima, ali i u jednoj ukupnosti ovog procesa, pokušava da kontekstualizuje. Drugim riječima, Radanović stalno pokušava da objasni razloge njihovog stradanja, a ukoliko je osjećao da mu istraživačka etika tako nalaže, on locira i trenutke bezrazložnosti istog. Poseban naučni doprinos u tretiranju tih pitanja jeste sakupljanje i nova interpretacija izvornih podataka koji se odnose na stradanje ravnogorskih četnika tokom tzv. „Bosanske golgote“ na putu od Motajice do Zelengore. Radanović argumentovano osporava ustaljenu tvrdnju od „likvidiranih 10 hiljada četnika“ na Zelengori, pri čemu utvrđuje da je stvaran broj drastično manji. Za odgovore na pitanja koliki i na osnovu čega, upućujem čitaoca na pažljivo čitanje posljednje sekcije petog poglavlja. Pri čitanju tog poglavlja, trebalo bi se pažljivo osvrnuti i na segment o prolasku četnika kroz Fojnicu početkom maja 1945.

Jednako važan dio knjige jeste Radanovićev prilog kvantifikaciji stradalih u Srbiji nakon oslobođenja, pri čemu se autor nadovezuje na svoja ranije objavljena istraživanja i kritičke osvrte na rad Državne komisije za tajne grobnice. Kao i u ranijim radovima, Radanović obrazlaže ideološku pozadinu „posezanja za mrtvima“ (termin istoričara Igora Graovca), njenu naučnu neadekvatnost i metodološka ograničenja. Ideološka pozadina ilustrovana je i prethodnim licitiranjem sa brojkama žrtava, koje se ogleda u neodmjerenim izjavama kojima su se već unaprijed davale olake procjene broja „likvidiranih“. Radanović se, naravno, ne osvrće samo na srpske revizionističke krugove, pošto mitomanija nije ograničena samo na njih. Indikativan je primjer muftije Zukurlića, koji je 2010 govorio na vjerskoj komemoraciji za žrtve „genocida na Hadžetu“, njih navodno dvije hiljade strijeljanih od strane komunističkih vlasti — što je desetostruko uvećana brojka ukupno nastradalih u Novom Pazaru nakon oslobođenja. Zašto Hadžet postaje mjesto sjećanja na bošnjačke žrtve u Drugom svjetskom ratu, umjesto masovnih stratišta iz operacija JVuO tokom 1943? Zato što se, riječima autora, „pojedini predstavnici bošnjačke elite više identifikuju sa novopazarskim kolaboracionistima koje su osudili na smrt i streljali komunisti nego sa anonimnim žrtvama četničkih pokolja“.

Šta je sa srpskim „žrtvama komunizma“? Kako se ispostavilo kroz rezultate rada same Državne komisije za tajne grobnice, očekivanja se nisu ispunila. U registru komisije zabilježeno je oko 55 hiljada imena onih koji su izgubili živote na području, odnosno sa područja teritorije Republike Srbije, nakon 12. septembra 1944, krivicom partizanske armije i novih vlasti. Radanovićeva podrobna analiza spiska ukazuje, pored nekoliko metodoloških i tehničkih propusta (dupli i pogrešni upisi, sporno mjesto i vrijeme stradanja itd.), i na dva ključna problema. Prvo, Srbi čine manjinu stradalih, oko 15 hiljada lica (27%), dok većinu čine Nijemci, mahom vojvođanski. Drugo, prema njegovoj procjeni, više od polovine imenovanih, i do 60%, nisu „streljani“ (termin koji stoji u punom imenu i misiji komisije), nego su izgubili živote na druge načine. Ovo se posebno odnosi na vojvođanske Nijemace i Mađare koji su uslijed katastrofalnih uslova preminuli u radnim i sabirnim logorima, što Radanović bespogovorno karakteriše kao zločin protiv čovječnosti za koji su odgovorne socijalističke vlasti. Takođe, ovakvi upisi iz registra odnose se i na pripadnike ravnogorskih i kvislinških formacija koji nisu „likvidirani“ pa ni „ubijeni“ — što su namjerno nejasni termini — nego su poginuli u borbama sa partizanskom armijom i milicijom. Od oko 15 hiljada ukupnih upisa iz uže Srbije (bez Zemuna), utvrđeno je da se oko 9 hiljada (60%) odnosi na pripadnike kvislinških i kolaboracionističkih vojno-policijskih snaga. Nasuprot njima, Radanovićevo istraživanje ukazuje na daleko veći broj, mada još neutvrđen, onih pripadnika tih formacija koji su amnestirani, prebjegli, odnosno zarobljeni pa pušteni ili regrutovani u redove armije.

Iz ove studije nameću se četiri nužna zaključka koji suštinski osporavaju osnovne postulate savremenog revizionizma, a odnose se na čitav teren okupirane Jugoslavije. Prvo, oni koji su poginuli na gubitničkoj strani živote su gubili manje zbog ideologije, a daleko više uslijed ratnih dejstava i zbog svoje uloge u ratu kroz kaznu ili osvetu. Drugo, za razliku od ustaških, četničkih, kvislinških i okupatorskih formacija, partizani nisu vršili genocidno nasilje, koje je podrazumijevalo uništavanje čitavih porodica i sela, iako je revolucionarna vlast skrivila smrt više hiljada Nijemaca i Mađara interniranih u vojvođanskim logorima. Treće, partizani su u završnoj godini rata provodili i masovnu amnestiju, dok njima njihovi neprijatelji nikada nisu pružali takav tretman. Četvrto, „treba razlikovati retorziju od zločina“ — zločini su u najvećoj mjeri činjeni kroz praksu kolaboracije ili kroz provođenje genocida, dok je retorzija, iako praćena mjestimičnim „zločinima oslobodilaca“, nastupila u vidu oružanog slamanja nasilno izgrađenog sistema okupacije i kolaboracije.

Poseban kvalitet Radanovićeve knjige čine mikrostudije, odnosno studije slučajeva, kojima autor fokusira posebne događaje na osnovu kojih pokušava potvrditi opšte impresije ukupnog istraživanja. Što se tiče ratnih zločina, trebalo bi izdvojiti opise masovnog pokolja muslimanskog stanovništva u okolini Priboja u februaru 1943 od strane JVuO, odnosno zločine 2. gvozdenog puka Nedićeve Srpske dobrovoljačke straže (SDS) u leskovačkom kraju tokom 1944. Od velikog značaja za istoriju BiH u Drugom svjetskom ratu je peto poglavlje, koje kroz stotinak stranica prati put JVuO i SUK od proboja sa njemačkim Vermahtom do pokušaja povratka ravnogorskih snaga u Srbiju i njihovog uništenja na Sutjesci. Neprocjenjiv bonus predstavlja naredno poglavlje, iako naizgled neusklađeno sa naslovom knjige, koje opisuje putanju crnogorskih četnika pod komandom Pavla Đurišića kroz Bosnu do Slovenije. Zašto ističem ovo poglavlje? Već duži niz godina, kada se govori o istoriji Bosanske Krajine tokom okupacije i revolucije, svjedočimo mitomanskom narativu o tragičnoj sudbini ni krivih ni dužnih crnogorskih četnika. Pročetnički istoričari i publicisti obično govore o uvećanom broju pripadnika „Pavlove kolone“, njih čak 17 hiljada, koja se, povlačeći se kroz sjeverozapadnu Bosnu, sukobila sa ustašama u tobožnjoj „Bici na Lijevče polju“ u proljeće 1945. Uslijed navodne bitke, došlo je i do njihove konfrontacije sa partizanskim jedinicama na više strana, što se u pročetničkim napisima koristilo da bi se ostavila impresija o navodnoj saradnji partizana sa ustašama — toj omiljenoj, ali nikada dokazanoj revizionističkoj emfazi. Dodatak ovoj priči je nedavno plasirana tvrdnja o 700 do 1.000 crnogorskih četnika koji su nakon zarobljavanja likvidirani od strane komunističkih vlasti i zakopani na brdu Šibovi, poviše banjalučkog naselja Lauš. Stoga bi vrijedilo ukratko prepričati rezultate Radanovićevog istraživanja.

Naime, iz Crne Gore, pod komandom već dokazanog ratnog zločinca i nacističkog saradnika Pavla Đurišića, krenulo je manje od 7.000 vojnika i ne više od par hiljada izbjeglica. Nakon sukoba sa ustašama kod Sokoca, zaključeno je primirije i četnicima je data dozvola za slobodan prolaz ka sjeverozapadu, tokom kojeg su vodili borbe za partizanima i pljačkali lokalno, često i srpsko, stanovnišvo. Ustaško-četnički mit o „Bici na Lijevče polju“ zgodna je epizoda kojom se želi pokazati kako su dvije strane, eto, ipak, ratovale jedna protiv druge, mada su izostavljene činjenice nezaobilazne u razumijevanju stvarnog razvoja situacije i njene suštinske, političke pozadine. Dok su Đurišićeve trupe sredinom marta 1945 pristizale u okolinu Bosanskog Broda, on je stupio u kontakt sa proustaškim crnogorskim nacionalistom Sekulom Drljevićem, vođom Crnogorskog nacionalnog vijeća (CNV), preko kojeg je u Zagrebu 22. marta postignut sporazum o prelasku Đurišićevih četnika u Slavoniju i daljem priključenju istih snagama SDK koje su se okupile u Julijskoj krajini. Đurišić je, kako se ispostavilo, sporazum iskoristio da bi se oslobodio izbjeglica, koje su prve prebačene preko Save, nakon čega se sa svojih 5 do 6 hiljada ljudi zaputio dalje na zapad, ka rijeci Vrbas, gdje su se kod Nožičkog susreli sa partizanima i pretrpili gubitke od preko stotinu poginulih. Nakon što su Đurišićevi četnici konačno prešli rijeku i stacionirali se u Lijevče polju na potezu Laminci-Razboj-Kosijerevo, ustaše su smatrale kako je postignuti sporazum prekršen. Od 4. do 7. aprila, ustaše su četnicima nanijele gubitke u broju od više stotina prilikom pokušaja prelaska ceste Gradiška-Laktaši. Poginulo ih je i dodatnih oko stotinu koji su uspjeli preći cestu i napasti partizanske položaje na početku kozaračke oslobođene teritorije. Od daljeg proboja su odustali. Prema njemačkim izvorima, 5.500 ih se predalo ustašama. Kao da se ništa nije desilo, ostavljeno im je oružje sa kojim su prebačeni preko Save, kako je već bilo dogovoreno, gdje su stavljeni pod komandu CNV-a. Sam Đurišić, sa nekih 700 ljudi, vratio se na desnu obalu Vrbasa. Tamo se ponovo sukobio sa partizanskom 53. divizijom, koja mu je smrtno ranila do 100 i zarobila oko 240 ljudi, usljed čega je štab divizije predložio komandi 5. korpusa da se zarobljeni rasporede u podređene mu jedinice. Od njih se odvojilo i stotinjak ljudi pod Kalaitovićem koji su produžili dalje na jugoistok. Preostala grupa oko Đurišića, njih manje od 200, ponovo je prešla Vrbas južno od Banjaluke. Ustaški delegati su ih presreli kod Han Kola, gdje su konačno pristali na predaju. Nerazoružani, sprovedeni su u Staru Gradišku, gdje je Drljević, poučen prethodnim zbivanjima, izdejstvovao smaknuće oko 140 nepodobnih ljudi, na čelu sa samim Đurišićem. U zaključku, ako sagledamo detalje ove ratne epizode, jasne su dvije stvari. Prvo, Đurišić je prije „bitke“ stupio u sporazumne odnose sa ustašama, što je već bila praksa najvećeg dijela četničkih formacija na tlu NDH. Drugo, matematika gubitaka tzv. Pavlove kolone značajno osporava priče o masovnoj grobnici crnogorskih četnika likvidiranih od strane komunista.

Neću se vraćati na nekakav hipotetski scenario. Ostaje mi da čitaocima, posebno studentima istorije, preporučim Radanovićevu studiju. Vjerovatno je nećete naći na spisku literature, ali ona će vam biti od neizmjerne koristi. Stavite je na svoj spisak kapitalaca. Dragocjeno vrijeme koje će otići u nepovrat dok čitate tih 660 stranica vratiće vam se na više načina. Kao prvo, imaćete mnogo jasniju sliku zbivanja kojima se knjiga bavi. Drugo, biće vam jasnije zašto su svi pozivi da „prevaziđemo prošlost“ jalovi, sve dok se stvari ne postave onako kako činjenice nalažu. Treće, kada je akademska zajednica u pitanju, lakše će te raspoznavati pozicije na kojima stoje vaši profesori i vaše kolege, i znaćete s kim imate posla. Nemojte da se ugledate na moju generaciju koja je tokom studija zbunjeno izbjegavala da se dublje upusti u problematiku koja se smatrala ideološki zatrovanom, nezgodnom i nezahvalnom, i da sve prepusti pulenima revizionizma — neskrivenim ljubiteljima poraženih političkih opcija iz 40-ih — čekajući neko drugačije, ravnodušnije vrijeme. Takvo vrijeme nikada neće doći.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.