Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Piše: Gorčin Dizdar; foto: Velibor Božović (Stećci u Fatnici, Bileća)

 

KRST

Najčešći, ali i interpretacijski najkontroverzniji simbol koji se pojavljuje na stećcima jeste temeljni kršćanski motiv krsta. Razlog za nesuglasice oko značenja ovog motiva u kontekstu stećaka jeste česta tvrdnja hereziologa da pripadnici dualističkih heterodoksnih pokreta odbijaju pa i preziru ovaj znak zato što on predstavlja predmet na kojem je pogubljen Isus Krist. Brojni istraživači ovu činjenicu koristili su kao jedan od ključnih argumenata za tvrdnju da kultura stećaka nije suštinski vezana za Crkvu bosansku, ili da Crkva bosanska uopće nije bila dualistička.

Međutim, detaljnija analiza herezioloških spisa pokazuje da dualisti nisu odbacivali simbol krsta u cjelini, već samo običaj tzv. veneracije krsta koja je bila propisana unutar normativnog kršćanstva. Ovaj običaj temeljio se na vjerovanju da je svojom smrću i krvlju Isus Krist posvetio objekt na kojem je preminuo, a time i cjelokupnu materiju. Stoga je vremenom najčešći oblik krsta u kršćanskoj umjetnosti postalo upravo raspelo, tj. prikaz Kristove fizičke smrti.

Na stećcima se, međutim, niti u jednom slučaju ne može pronaći prikaz raspela. Umjesto njega nalazimo bogatstvo simboličkih prikaza krsta, uključujući i individualne oblike koje veoma rijetko ili nikako ne susrećemo u drugim historijskim i umjetničkim kontekstima. Najprije, tu su mali jednostavni krstovi koji se često pojavljuju kao jedini ukras nekog stećka, a koji su mogli ukazivati na vjersku pripadnost preminulog ili pak biti smatrani apotropaički1 i profilaktički2 djelotvornim. Brojne varijacije motiva rascvjetanog krsta najvjerovatnije su ukazivale na ideju Krista kao izvora života i onoga koji je savladao smrt. Najimpresivniji primjeri ovakve vrste nalaze se na nekropoli Radimlja, gdje je koncept rascvjetanog krsta kombiniran s motivima sidra i grozdova, dva izuzetno značajna ranokršćanska simbola, kao i solarnim simbolima koji zamjenjuju gornji krak krsta. U ovim motivima moguće je identificirati i odjeke prastarog simbola drveta života, koje povezuje podzemlje, zemaljski svijet i nebesa. Vrijedi spomenuti i, u kontekstu srednjovjekovne kršćanske Evrope, izuzetno rijedak simbol ank, koji se obično vezuje za koptsko kršćanstvo, te svastiku, koja je možda preuzeta iz pretkršćanskih, slavenskih ili ilirskih vjerovanja.

 

ORANT

Poseban oblik krsta, koji je donekle vezan i za ank, jeste tzv. antropomorfni, tj. čovjekoliki krst sa zaobljenim gornjim krakom. Antropomorfni krst semantički je blizak motivu oranta, ili čovjeka s visoko podignutim rukama koji se u različitim kombinacijama pojavljuje na više od stotinu stećaka, te je stoga jedan od najčešćih motiva. Orant ili osoba koja moli (iz latinskog orare) jedan je od najznačajnijih simbola ranokršćanske umjetnosti, ali se u srednjovjekovnoj umjetnosti pojavljuje veoma rijetko. Ovaj motiv najčešće se vezuje za ranokršćanske molitve koje su izvođene upravo u ovom položaju, ali i, alternativno, tumači kao prikaz duše preminulog ili pak personifikacija antičke rimske vrline pietas, koja se obično prevodi kao “dužnost”, “pobožnost”, “lojalnost” ili “posvećenost”. U srednjovjekovnoj umjetnosti, u poziciji oranta obično se pojavljuju samo Djevica Marija, biblijski poslanici ili značajniji sveci. Korijeni ovog motiva sežu do Starog zavjeta, u kojem se on u jednoj pomalo komičnoj epizodi vezuje uz božansku milost i naklonjenost:

“Dokle je Mojsije držao u vis ruke svoje, pobjeđivali su Izraelci. A kad bi spustio ruke svoje, pobjeđivali su Amalečani. Napokon se umoriše ruke Mojsijeve. Zato uzeše kamen, te mu ga podmetnuše. On sjede na njega, i Aron i Hur podupriješe mu ruke, jedan s jedne strane, drugi s druge. Tako mu izdržaše ruke do zalaska sunca u jednakom položaju. I Jošua pobijedi Amalečane i vojsku njihovu oštricom mača.” (Izlazak 17: 11–13)

Poput krsta, orant se na stećcima pojavljuje u različitima oblicima: kao jednostavan profilaktički znak ili ideogram, kao pojedinačan prikaz stvarne osobe ili kao dio kompleksnije kompozicije, najčešće između dva suprotstavljena konjanika. U svakom slučaju, čini se da je značenje oranta na stećcima bliže ranokršćanskom negoli srednjovjekovnom umjetničkom kontekstu. Najprije, u obliku znaka ili ideograma orant se može protumačiti kao simbolički prikaz krsta u njegovu mističkom, ezoteričkom značenju, u skladu s ranokršćanskom 27. odom Solomonu:

Širim ruke i slavim Gospodara

Jer širenje ruku jeste njegov znak

I širenjem postajem uspravan krst3

 

Prikazi stvarnih osoba u pozi oranta uspostavljaju direktnu vezu između umjetnosti stećaka i ranokršćanskih katakombi, u kojima se ovaj običaj pojavljuje i prije usvajanja krsta kao osnovnog simbola kršćanstva.

Scena oranta između dva konjanika sasvim je sigurno imala određeno simbolično značenje o kojem danas možemo samo nagađati. Sama logika slike sugerira zaključak da orant u ovom slučaju djeluje kao svojevrstan pomiritelj između suprotstavljenih – društvenih ili metafizičkih – sila ovog svijeta.

 

RUKA

Na stećcima su veoma česti prikazi ruku. Na vjerovatno najpoznatijem motivu sa stećaka, koji se, između ostalog, pojavljuje na nekoliko spomenika na nekropoli Radimlja, prikazan je ljudski lik s visoko podignutom, predimenzioniranom desnom rukom raširenih prstiju. Iznad ruke najčešće je uklesan i kružić koji najvjerovatnije ima solarni simbolizam. U antičkoj umjetnosti ovaj gest označavao je govornika, najčešće filozofa ili mudraca. Na nekim ranokršćanskim sarkofazima, na ovaj način prikazan je Isus Krist unutar kompozicije poznate pod imenom Traditio Legis, kojom se naglašava njegova uloga učitelja i prenosioca božanskog Slova.

U manje ekspresivnom obliku na jednom solunskom mozaiku iz 7. stoljeća ovako je prikazan Sv. Dimitrije, jedan od najvažnijih kršćanskih vojnih svetaca. Ovaj gest dosta je uobičajen na kavkaskoj umjetnosti srednjeg vijeka, kao, naprimjer, na prikazu gruzijskog kralja Davida II. na reljefu crkve Opiza ili jednog od apostola na armenskoj Crkvi svetih apostola u Karsu. Iako je na osnovu ovih paralela nemoguće utvrditi puno značenje ovog motiva na stećku, one ipak snažno sugeriraju njegov duhovni ili religijski značaj. Posebno je zanimljiva činjenica da se na stećcima nikada ne pojavljuje unutar kršćanske umjetnosti mnogo češći motiv “božanske ruke”, već je ruka uvijek vezana za čovjeka i njegovo djelovanje na ovom svijetu, što može biti protumačeno i kao izraz određenog shvatanja odnosa između Boga i čovjeka.

Ruka se na stećcima najčešće pojavljuje samostalno ili u kombinaciji s drugim predmetima i simbolima. U nekoliko slučajeva ruka drži štap u obliku grčkog slova tau, ali najčešće se radi o oružju poput mača i štita ili luka i strijele. Kao i u brojnim slučajevima u kojima se prikazi oružja pojavljuju samostalno, ovaj motiv najprije treba tumačiti kao obilježje profesije, odnosno društvenog statusa preminulog.

Ovo je tumačenje, međutim, tek osnovni nivo značenja ovog motiva. Osim ruke i oružja, veoma su često prikazani i duhovni simboli poput krsta, polumjeseca ili rozete. Ako stećci s prikazima oružja zaista predstavljaju ratnike, prisustvo duhovnih simbola pokazuje da su bitke koje su oni vodili smatrane pravednim ratovima vođenim u skladu s božanskom voljom. Ovakvo shvatanje potvrđuje jedna jedinstvena kompozicija na stećku u Cernici kod Gacka. Na stećku je prikazan ljudski lik s podignutim rukama. U jednoj ruci drži predimenzioniran mač, a u drugoj pticu. Ispod njega nalazi se neobična, najvjerovatnije fantastična životinja sa zmajevim repom u obrnutom položaju, čime se možda ukazuje na njezinu smrt. Velik polumjesec i dvije rozete iznad glave lika kao da ukazuju na božansko prisustvo. Ova kompozicija da se protumačiti kao prikaz simboličke transformacije smrti ili zla u ljudski život okrenut prema božanskim nebesima. Ljudski lik u sredini podliježe objema domenama, djelujući kao saučesnik sila smrti u ovom svijetu i ujedno se moleći za posmrtni, nebeski vječni život.

 

LOV NA JELENA

Poput krsta, prikaz lova na jelena jedan je od najžustrije raspravljanih motiva na stećcima. S jedne strane, ovaj motiv korišten je kao argument za tvrdnju da motive sa stećaka treba tumačiti kao mimetičke4 odraze svakodnevnog života srednjovjekovnih feudalaca, u ovom slučaju lova kao jedne od njihovih omiljenih razonoda. S druge strane, jelen je jedan od najvažnijih simbola ne samo kršćanske, već i cjelokupne prahistorijske euroazijske umjetnosti, te je sugestija o njegovu mogućem duhovnom značaju zasigurno opravdana. Upravo u ovom slučaju, pretpostavka da motivi sa stećaka imaju nekoliko nivoa značenja pokazuje se izuzetno produktivnom. Lov na jelena zaista može biti shvaćen kao statusni simbol feudalaca srednjovjekovne Bosne, ali i alegorijski i simbolički prikaz specifičnog razumijevanja kršćanske vjere.

Lov na jelena prikazan je na više od 100 stećaka. U formalnom smislu, u ovoj kompoziciji jelen zauzima jednak prostor kao i lovac (najčešće konjanik s kopljem ili pješak naoružan lukom i strijelom), čime se pažnja posmatrača usmjerava na sam čin lova isto koliko i na njegove učesnike. U kršćanskoj umjetnosti, jelen se najčešće smatra ilustracijom Psalma 42:1: “Kao što košuta žudi za izvor-vodom, tako duša moja čezne, Bože, za tobom.” Čini se da je ovaj nivo simbolizma košute bio poznat u srednjovjekovnoj Bosni, jer jedan stećak iz Bitunje kod Stoca može biti protumačen kao njegova neposredna ilustracija: na horizontalnoj ploči, jelen trči prema okruglom udubljenju koje je moglo služiti kao posuda za kišnicu ili neku drugu tekućinu. U ovom slučaju lov na jelena mogao bi biti protumačen kao alegorijski prikaz plemenite kršćanske duše koja je u stalnom bijegu od grijehova i drugih demonskih sila koje je proganjaju u ovom svijetu.

Međutim, niz kompozicija sugerira i dodatni nivo značenja jelena. Na jednom krstu iz Marasovine, jelen u centru jedini je motiv na stećku. Na jednom stećku iz Blaca u lijevom donjem uglu prikazan je čovjek koji kleči, kao da se moli jelenu prikazanom u gornjem desnom uglu stećka. U dva slučaja, kolo predvodi čovjek koji jaše na jelenu. Na jednom spomeniku iz Čengić-bare prikazan je čovjek s jelenjim rogovima koji drži uzde dva suprotstavljena konjanika, sugerirajući njegovu mirotvornu ulogu.

U svim ovim slučajevima, moguće je prepoznati odjeke pretkršćanskog simbolizma jelena kao posrednika između zemaljskog i božanskog svijeta, a time i životinje povezane s ovozemaljskim duhovnim vođama. Slijedeći ovaj pravac interpretacije, značenje motiva lova na jelena moguće je pronaći u jednom od najdetaljnijih herezioloških izvora o Crkvi bosanskoj, Raspravi između rimskog katolika i bosanskog paterena, koju je najvjerovatnije napisao dominikanski inkvizitor Pavle Dalmatinac. Prema ovom izvoru, bosanski krstjani vjerovali su da je obilježje istinskog kršćanina njegov progon od mračnih sila ovog svijeta. Bez obzira na to da li su istinski bili heterodoksni ili nisu, poznato je da su bosanski krstjani bili žrtve povremenih progona stranih i domaćih vlasti, što znači da bi lov na jelena mogao biti protumačen kao motiv blisko vezan uz Crkvu bosansku.

KOLO

Prikaz kola najoriginalniji je ikonografski doprinos umjetnosti stećaka, jer je ovaj motiv gotovo nepoznat u drugim srednjovjekovnim umjetničkim tradicijama. Moguću paralelu nalazimo u popularnom srednjovjekovnom umjetničkom motivu danse macabre, ali se u ovom slučaju radi o vrlo specifičnom prikazu plesa ljudi i kostura, čime se on u ikonografskom smislu znatno udaljava od motiva kola na stećcima. U gotovo svim slučajevima, plesači kola na stećcima drže ruke visoko podignutim, što ukazuje na moguće semantičke veze s motivom oranta.

Značenje ovog motiva najprije treba tražiti u prastarim običajima izvođenja ritualnih pogrebnih plesova, koji su uprkos zabranama Katoličke crkve bili prisutni i u srednjovjekovnoj zapadnoj Evropi. Slične plesove, čija je svrha bila slavljenje, a ne žaljenje smrti, izvodili su i rani kršćani. Moguće skripturalno – iako nekanonsko – opravdanje ovih plesova rani kršćani mogli su naći i u apokrifnim Djelima Ivanovim, gdje se spominje i kolo krsta, ezoterijski ples koji apostoli izvode okružujući Isusa Krista, nakon čega im on otkriva gnozu ili tajno znanje: “Ako odgovorite na moj ples, vidite sebe u meni dok govorim, i ako ste vidjeli ono što i ja, ne govorite o mojim tajnama. Vi koji plešete, razumijete šta činim, jer vaše je mučeništvo koje ću doživjeti.” (Barnstone i Meyer)

Drugačije tumačenje ovog motiva ponudio je njemački teolog i historičar umjetnosti Georg Wild, tvrdeći da cvjetovi koje plesači drže u rukama na nekim stećcima predstavljaju znak da su prikazane osobe preminule i već borave u raju. Zaista, Wildova hipoteza ponudila bi uvjerljivo objašnjenje za činjenicu da ni u jednom slučaju nisu prikazane individualne crte lica plesača kola; slično kao i orant na najranijim poznatim kršćanskim sarkofazima, kolo može biti shvaćeno kao depersonaliziran prikaz pravednih duša koje borave u raju. Ova hipoteza također bi pružila objašnjenje činjenice da je kolo često prikazano u gornjem dijelu stećka, koje se po srednjovjekovnim kompozicijskim pravilima najčešće vezuje uz nebeski svijet.

Međutim, kolo je gotovo jednako često prikazano i u donjem dijelu kompozicije, čime bi po istim pravilima bilo vezano uz zemaljski svijet. Moguće rješenje ove semantičke zagonetke nudi nam jedan stećak s nekropole Brotnjice, na kojem su, jedno iznad drugog, prikazana dva kola (uz niz od šest ptica između njih); na ovoj kompoziciji predstavljeni su i zemaljsko i nebesko kolo, što pokazuje da ovaj ritualni ples predstavlja čin komunikacije između nižeg i višeg svijeta.

Na nešto drugačiji način slična ideja izražena je na dvije jedinstvene kompozicije. Na jednom kamenu iz Ravnog prikazano je kolo koje čine tri ženske figure. Žena na lijevoj strani kola drži životinju koja bi mogla biti konj ili pas, dok ona na desnoj drži ili dodiruje velik rotirajući prsten. Ako se prsten može smatrati prikazom božanstva, ova kompozicija izražava jasnu poruku – kolo predstavlja vezu između životinjskog i božanskog, tj. način pretvaranja nižih, animalnih, u više, duhovne energije.

Druga kompozicija nalazi se na jednom stećku na Blidinju; ne radi se o istinskom kolu, već o dva “plesača” koji se drže za ruke, dok jedan od njih pruža drugu ruku prema prstenu koji se nalazi iznad njega. Historičar umjetnosti Rudolf Kutzli smatra da je ovdje prikazan tzv. consolamentum, tj. način krštenja koji su koristili pripadnici dualističkih pokreta. Iako je ova sugestija spekulativna, teško je oteti se dojmu da je ovdje prikazana svojevrsna interakcija između plesača i viših duhovnih sila.

 

LJILJAN

Stilizirani cvijet ljiljana na stećcima pojavljuje se u tri osnovna oblika: kao konvencionalan – heraldički fleur-de-lis, u apstrahiranoj formi s izduženim laticama u obliku slova S te u antropomorfiziranom obliku u kojem su latice pretvorene u noge, a cvijet u glavu. Ljiljan je najčešće centralni motiv stećka i uglavnom se pojavljuje na prednjoj strani kamena. Pojava ljiljana na stećcima tumači se kao posljedica usvajanja ovog simbola kao amblema bosanske kraljevske porodice Kotromanića nakon uspostavljanja dinastičkih veza s evropskom plemićkom porodicom Anjou. Uistinu, ljiljan se može pronaći na srednjovjekovnim bosanskim novčićima, pečatima, grbovima i drugim objektima. Međutim, samo veoma mali dio ljiljana na stećcima ima oblik istinski heraldičkog fleur-de-lisa. Ne postoji niti jedan jedini prikaz bosanskog kraljevskog grba na stećcima, niti je ijedan od brojnih štitova prikazanih na stećcima ukrašen ljiljanima. Dakle, čak iako je pojava ljiljana na stećcima vezana za njegovu heraldičku ulogu, ikonografska metamorfoza koju je doživio ukazuje na postojanje dodatnih nivoa njegova značenja.

U kršćanskoj umjetnosti, simbolizam ljiljana najčešće se vezuje uz Djevicu Mariju te, u širem smislu, uz ideju moralne čistoće i besprijekornosti. S obzirom na to da se na stećcima – uz jedan mogući izuzetak – nikada ne pojavljuje u kršćanskoj umjetnosti veoma uobičajen prikaz Djevice Marije, ljiljan bi se mogao protumačiti kao alegorijski prikaz njezine fundamentalne teološke uloge theotokosa, tj. nosioca božanstva (u doslovnom smislu rađanja Isusa Krista).

S druge strane, poznato je da su pripadnici dualističkih pokreta theotokosima smatrali posvećene kršćane koji su vodili djevičanske živote i duhovnim krštenjem postali nosioci Svetog Duha. Iz tog razloga, i brojni srednjovjekovni ljiljani od kovanog željeza u južnoj Francuskoj tumačeni su kao naslijeđe katara, iako većina naučnika danas odbija ovo tumačenje.

Drugačije tumačenje ponudila je američka historičarka umjetnosti Marian Wenzel, koja je tvrdila da fleur-de-lis predstavlja Kristovo mučeništvo, dok njegove oštre latice asociraju na bol koju je Djevica Marija osjećala dok je posmatrala Krista na križu. U svakom slučaju, čini se sasvim sigurnim da pojava ljiljana na stećku ne može biti ograničena na njegovu heraldičku funkciju, već je ovaj simbol imao i dodatne duhovne i religijske dimenzije.

SPIRALA

Mnogo teži zadatak jeste tumačenje značenja spirale, jednog od najčešćih motiva na stećcima. Spirala se na stećcima pojavljuje u nekoliko osnovnih oblika: kao jednostavan spiralni prsten koji se obično ponavlja po nekoliko puta; kao nekoliko međusobno povezanih spiralnih prstenova; te, najčešće, kao simetričan par spiralnih prstenova koji se savijaju u suprotnim smjerovima. Osim toga, moguće je identificirati barem dva jedinstvena oblika: trostruka spirala na jednom kamenu u blizini Srebrenice, te ljudski lik čije su ruke zamijenjene spiralama, prikazan na stećku u Musićima kod Olova.

Spirala je i element jednog relativno čestog, kompleksnijeg motiva, a to je apstrahirana biljka ili krst iz čijih grana ili krakova (koje su predstavljene spiralama) raste grožđe. Iako je jasno da je spirala apstraktan simbol, sasvim je moguće da je njezino značenje vezano za naturalistički prikaz roščića vinove loze. Pažljivom posmatraču roščići zasigurno predstavljaju intrigantan i sugestivan element biljnog života, hvatajući se za druge biljke ili objekte i na taj način pružajući oslonac penjačicama. Dodatan značaj ovoj biljci daje Isusova parabola iz Jovanovog Evanđelja upućena njegovim sljedbenicima: “Ja sam loza, a vi ste moje rozge.”

Zanimljivo je da je pojava spirala na stećcima geografski ograničena na područja centralne Bosne i sjeveroistočne Hercegovine, uz tek nekoliko primjera u Imotskoj krajini. Pažljiva analiza ovog motiva pokazuje da u velikoj većini slučajeva na stećcima na kojima se on pojavljuje nema krstova. Uistinu, moguće je predložiti hipotetički razvoj motiva spirale: od najjednostavnijeg oblika koji naizgled prikazuje mladice neke biljke, spirale se postepeno izvijaju, multipliciraju i dobivaju dodatne dekorativne elemente, da bi konačno dobile nov ikonografski element u cvijetu ili ljiljanu koji izrasta iz ili lebdi iznad njezina centra. U konačnoj fazi, ovaj element pretvara se u krst, koji postaje centralni dio ove kompozicije i semantički marginalizira same spirale.

Ova transformacija može se objasniti na dva načina. S jedne strane, u raspravi motiva krsta spomenuto je da je pripadnicima dualističkih pokreta često pripisivan negativan stav prema ovom simbolu. Iako je jasno da ovaj stav nisu dijelili svi bosanski krstjani, moguće je da je regija u kojoj se pojavljuje spirala bila centar jednog ogranka koji se protivio korištenju motiva krsta. S druge strane, također je moguće da je spirala u početku imala pagansko, pretkršćansko značenje, te bi se njezina postepana transformacija mogla protumačiti kao odraz postepene krstjanizacije stanovništva srednjovjekovne bosanske države.

MLAD MJESEC

Pred slične interpretativne izazove postavlja nas i motiv mladog mjeseca. U poređenju s mnogo poznatijim, srodnim motivom islamske ikonografije, mlad mjesec na stećcima djeluje prirodnije, pojavljujući se u eliptičnom prije negoli okruglom obliku. Mlad mjesec nije čest motiv srednjovjekovne kršćanske umjetnosti. Jedina kompozicija u kojoj se redovno pojavljuje jeste Kristovo raspeće, uz koje se na nebu često pojavljuju personificirano sunce i mjesec, što se najčešće interpretira kao ilustracija dvostruke Kristove prirode, dva dijela Biblije ili pak ideje da je raspeće potreslo cjelokupan univerzum. Mlad mjesec na stećcima, međutim, nema nikakve očigledne veze s ovim ikonografskim motivom. Nešto srodniji jesu primjeri horizontalnog mladog mjeseca smještenog ispod krsta koji su relativno uobičajeni na srednjovjekovnim pravoslavnim crkvama (najčešće u Rusiji), iako značenje ovog motiva nije do kraja razjašnjeno. Mogući biblijski temelj nalazi se u Otkrovenju 12:1: “I znak veliki pokaza se na nebu: žena, obučena u sunce, i mjesec pod nogama njezinim, i na glavi njezinoj vijenac od dvanaest zvijezda.” Ova zagonetna pojava često je tumačena kao Djevica Marija, te bi mlad mjesec stoga mogao biti shvaćen kao njezin alegorijski prikaz. Međutim, ni za ovo tumačenje ne postoje uvjerljivi ikonografski dokazi.

Drugačiji interpretativni okvir nudi paganska i ranokršćanska perspektiva. U antičkim religijama mjesec je bio simbol smrti i ponovnog rođenja, te je stoga vrlo rano dobio i kršćansko tumačenje. Tako je, naprimjer, ranokršćanski teolog Origen tvrdio da sunce i mjesec predstavljaju Krista i Crkvu kao unutrašnje svjetionike, pri čemu Crkva prima svjetlost od Krista, kao i Mjesec od Sunca. Postojao je i dublji, mistički nivo ove analogije: što je Crkva bliža Kristu, to se više spaja s njegovim uništenjem i gubi svoju svjetlost, dok se u konačnici u potpunosti ne izgubi u njoj. Na ovaj način Mjesec je postao simbol prvobitne crkve koja se svojom bliskošću Kristovom učenju izlagala progonima svjetovnih sila, a time, možda, i posebno podoban simbol srednjovjekovne Crkve bosanske. Dodatni argument za asocijaciju Mjeseca i Crkve bosanske jeste starogrčko vjerovanje da Mjesec obilježava granicu između mračnog zemaljskog svijeta i rajskih nebesa koja se sastoje od svjetlosti i predstavljaju istinski dom ljudskih duša. Aleksandar Solovjev isticao je pak da po manihejskim vjerovanjima Mjesec predstavlja lađu koja nakon smrti prenosi duše u zagrobni svijet svjetlosti.

Osim mogućih mističkih i ezoteričkih nivoa, neophodno je naglasiti da je mlad mjesec mogao imati i mnogo prizemniji, heraldički značaj: u oko 100 slučajeva, on se, naime, pojavljuje kao ukras prikaza štita na stećcima. Međutim, heraldička interpretacija nije nužno suprotstavljena simboličkoj: pojava mladog mjeseca na štitovima ratnika mogla je ukazivati i na činjenicu da su ratovi u kojima su učestvovali oni koji leže pod stećcima bili vođeni u ime odbrane onoga što su smatrali istinskom vjerom, dakle da su ratnici zakopani pod stećcima smatrani svojevrsnim mučenicima vjere koju su ispovijedali.

 

PRSTEN

S obzirom na to da se radi o osnovnom geometrijskom obliku i arhetipskom simbolu, prstenu ili kružnici, teško je pripisati jedinstveno i nedvosmisleno značenje. Brojne studije prahistorijske umjetnosti prsten identificiraju kao simbol sunca, koje je zbog svoje uloge izvora svjetlosti i toplote, a time i cjelokupnog zemaljskog života, često poistovjećivano s božanstvom. Moguće je da su tvorci stećaka ovaj simbol usvojili od svojih paganskih predaka i postepeno “zaboravili” njegovo izvorno značenje. Historičar umjetnosti Aleksandar Solovjev tvrdio je pak da je solarni simbolizam prstena svjesno inkorporiran u umjetnost stećaka u okviru neomanihejskog ili dualističkog shvatanja kršćanstva. Unutar manihejske i pavlićanske koncepcije univerzuma, Sunce ima ključnu ulogu prikupljanja ljudskih duša koncipiranih kao čestica svjetlosti, što bi i objasnilo njegovu čestu pojavu na nadgrobnim spomenicima. U jednom bizantskom dokumentu tvrdi se da su pavlićani vjerovali da se Sunce može poistovjetiti s Isusom, te su se stoga molili Suncu, Mjesecu i zvijezdama.

S druge strane, Georg Wild zastupao je mišljenje da prsten na stećcima predstavlja ikonografsku degeneraciju ranokršćanskog simbola krune pobjede ili pravde (corona vitae) koju će Isus Krist nakon smrti dodijeliti svim pravednim dušama. Ovaj simbol imao je posebno značajnu ulogu unutar dualističke teologije, prema kojoj su ljudske duše anđeli koji su nakon pobune protiv Boga izgubili svoje krune, te su izbačeni iz raja i zarobljeni u fizičkim tijelima. Zemaljski put palih anđela/duša završava se ulaskom u zajednicu pravih kršćana, čime oni ponovo dobivaju svoju izgubljenu krunu.

Bez obzira na ovu ulogu simbola krune pobjede u dualističkoj teologiji, sama ikonografija prstena na stećcima ne podržava ovo tumačenje. S obzirom na to da se prsten često pojavljuje u gornjem dijelu stećka, kao i njegovu čestu kombinaciju s mladim mjesecom, rozetama ili krstom, solarna interpretacija ipak ostaje najuvjerljivija, iako su njezine hipotetičke neomanihejske implikacije neminovno spekulativne. Prsten se, međutim, relativno često samostalno pojavljuje i u sredini ili u donjem dijelu stećka, što znači da je on vremenom mogao u potpunosti izgubiti svoje solarne asocijacije i biti shvaćen kao čisto apotropaički simbol.

 

ROZETA

Rozetama se opisuje niz srodnih simbola različite kompleksnosti, od jednostavnih, naturalističkih oblika koji asociraju na cvijet, sve do visokoapstraktnih kružnih oblika ispunjenih filigranskim geometrijskim mustrama. Na mimetičkom nivou, rozeta se može povezati s barem tri prirodna objekta: Suncem, zvijezdama i cvijećem. Solarne asocijacije rozete sugeriraju posebno oni slučajevi u kojima se ona pojavljuje u gornjem dijelu stećka, ponekad jednostavnom ili kompleksnijom bordurom dodatno odvojena od ostatka kompozicije. Rozeta bi mogla jednostavno predstavljati estetski kompleksniji oblik prstena ili kružnice. Rozeta bi također mogla predstavljati zvijezdu koja je, po Matejevom Jevanđelju, tri mudraca sa istoka odvela do Isusa. Ranokršćanski mučenik i antiohijski biskup Ignacije pisao je da je ova zvijezda “bila sjajnija od svih drugih zvijezda. Njezino svjetlo bilo je neopisivo, a njezina pojava je uzrokovala divljenje. Sve druge zvijezde, i sunce i mjesec, vodile su kolo oko nje, a njezino svjetlo bilo je sjajnije od bilo kojeg drugog.” (Forstner)

Na brojnim stećcima rozeta je multiplicirana, što znači da ne može uvijek biti shvaćena kao mimetički ili alegorijski prikaz sunca ili pojedine zvijezde. U ovim slučajevima moglo bi se raditi o alegorijskim prikazima duša preminulih kao zvijezda, u skladu s riječima sv. Pavla: “Drugi je sjaj sunca, drugi sjaj mjeseca i drugi sjaj zvijezda; jer zvijezda se od zvijezde razlikuje u sjaju. Tako i uskrsnuće mrtvih.” (1 Kor 15: 41–42) Posebno je značajno to što Pavle ove riječi izgovara u okviru besjede koja je služila kao najsnažnije uporište vjerovanja da će mrtvi uskrsnuti u duhovnom, a ne u tjelesnom obliku, koje je često pripisivano pripadnicima dualističkih pokreta: “Sije se tijelo naravno, uskršava tijelo duhovno. Ako ima tijelo naravno, ima i duhovno.” (1 Kor 15: 44)

Međutim, rozeta je previše čest motiv kršćanske umjetnosti da bi bila shvaćena isključivo u dualističkom kontekstu. Još jedna moguća semantička referenca rozete jeste cvijet kao univerzalan simbol ljepote i božanskog savršenstva, ali i opomena o prolaznosti zemaljskog života. Konačno, vrlo je vjerovatno da je dodatan nivo simbolizma bio sadržan u broju latica prikazanih rozeta, kao i u broju rozeta na jednom kamenu. Historičarka umjetnosti Ema Mazrak tako je sugerirala da je broj 7 vezan uz Jovanovo Otkrovenje, broj 12 uz bisere od kojih je sagrađen Nebeski Jeruzalem, broj 8 uz ideju uskrsnuća i novog stvaranja, a broj 6 uz bosansku kraljevsku porodicu Kotromanića.

 

ANTROPOMORFNA NIŠA

Antropomorfna niša jedan je od niza tzv. arhitektonskih motiva na stećcima, tj. motiva koji asociraju na strukturalne elemente neke građevine. Dok su zaobljeni ili romanički i prelomljeni ili gotički luk uobičajena pojava u arhitekturi srednjovjekovne Evrope, posebno je značajna pojava tzv. saracenskog ili potkovičastog luka na stećcima. S obzirom na to da na većini stećaka nisu prikazani elementi stupova, već naglasak leži na potkovičastom udubljenju između njih, Rudolf Kutzli ovaj motiv nazvao je antropomorfnom nišom. Antropomorfna niša povremeno je uklesana i u horizontalnom položaju (na krakovima krsta), dok je u nekim slučajevima njezin “vrat” zamijenjen simbolom krsta, što ovaj motiv još više udaljava od arhitektonskog konteksta. Dok su neki naučnici smatrali da se kod transformacije ovog motiva radi o ikonografskoj degeneraciji bez posebnog značenja, mnogo je vjerovatnije da je antropomorfna niša imala značenje koje prevazilazi njezinu strukturalnu funkciju.

Potkovičasti luk najčešće se vezuje uz islamsku umjetnost, ali njegovi korijeni sežu u period ranog kršćanstva. Značajnu ulogu ima u predislamskoj arhitekturi Španije, gdje je najvjerovatnije dospio putem Vizigota. U 11. stoljeću povremeno se pojavljuje u Kapadokiji. U srednjovjekovnoj Armeniji ovaj oblik kleše se na nadgrobnim pločama kao pojednostavljen prikaz preminulog, što pokazuje povremeno ukrašavanje njegova lica ili tijela. Isto tako, ovaj je luk značajan element srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika Dagestana. Posebno dva posljednja primjera pokazuju da ovaj motiv ni u kojem slučaju ne treba biti sveden na arhitektonski element, već da on sasvim sigurno posjeduje i dodatne nivoe značenja. Najjednostavnije objašnjenje antropomorfne niše na stećcima bilo bi da ona predstavlja prikaz određenih osoba ili čovjeka uopće. Drugi nivo značenje sugerira ikonografska prahistorija ovog motiva: u neolitskom dobu, ovaj oblik predstavljao je amblem najznačajnijeg božanstva, Velike boginje.

Rudolf Kutzli pak sugerira da su antropomorfne niše mogle imati i određenu kultnu funkciju: ova udubljenja u kamenu pri tome bi predstavljala prostore u kojima bi preminuli tokom pogrebnih rituala bili duhovno prisutni. Iako je ova interpretacija izrazito spekulativna, ona nudi jedno moguće objašnjenje za činjenicu da je prazni prostor između arhitektonskih stupova vremenom pretvoren u samostalan i semantički potentan simbol. U svakom slučaju, valja primijetiti da su vitki sanduci ukrašeni antropomorfnim nišama, koji se mahom pojavljuju u zapadnoj i južnoj Hercegovini, neki od estetski najuspjelijih primjeraka stećaka, te mogu poslužiti kao najbolji primjeri jedinstvenosti i originalnosti ove vizuelne kulture.

 

Bilješke:

1 Apotropaičnost – sposobnost odbrane ili zaštite od zla ili nesreće.

2 Profilaktičnost – sposobnost odbrane ili zaštite od bolesti.

3 Willis Barnstone i Marvin Meyer, The Gnostic Bible: Revised and Expanded Edition, str. 354.

4 Mimetički – imitacijski, u ovom slučaju koristi se u smislu slika koje nastoje vjerno prikazati materijalni svijet.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.