Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Piše: Enes S. Omerović

 

 

Pitanje ujedinjenja Južnih Slavena, koje u različitim oblicima egzistira od prve polovine XIX stoljeća, ušlo je u završnu fazu početkom Prvog svjetskog rata kada su konkretizovane aktivnosti usmjerene ka ujedinjenju1. Različite su političke grupacije na južnoslavenskom tlu, tokom Prvog svjetskog rata, izražavale svoju želju za zajedničkom jugoslovenskom državom i iznosile svoje viđenje buduće zajednice. Početkom rata najznačajniji integrativni faktor bila je Kraljevina Srbija, odnosno vlada kao njen reprezent, koja je Niškom deklaracijom u decembru 1914. godine istakla da se ne bori samo za vlastitu nezavisnost, nego i za oslobođenje Srba, Hrvata i Slovenaca koji su živjeli u Austro-Ugarskoj Monarhiji, čime je ideja jugoslovenskog ujedinjenja postala njen ratni program. Pored Srbije, odnosno njene vlade, kao drugi nosilac integrativnih procesa javlja se Jugoslovenski odbor, koji se formalno konstituirao u Parizu krajem aprila i početkom maja 1915. godine. Jugoslovenski odbor okupljao je jugoslovensku političku emigraciju iz Austro-Ugarske Monarhije, ali je srpska vlada inspirisala njegovo stvaranje i finansijski pomagala njegovu djelatnost i dio članstva. Zadatak Jugoslovenskog odbora bio je prvenstveno da diplomatskim aktivnostima u savezničkim zemljama populariše ideju jugoslovenskog jedinstva. Na zajedničku ideju jugoslovenskog jedinstva i postojanja zajedničke države ova dva integrativna faktora vrlo brzo počet će gledati različito. Ideji ujedinjenja svih jugoslovenskih zemalja u novu državu Pašićeva srpska vlada od sredine 1916. godine počinje suprotstavljati svoju ideju prisajedinjenja nekih južnoslavenskih zemalja Srbiji. Razlike u pogledima na sadržaj i način ujedinjenja zadržat će se i u narednim godinama, a povremena približavanja stavova bila su uglavnom rezultat trenutnih međunarodnih odnosa. Takav je slučaj bio vezan za donošenje Krfske deklaracije 20. jula 1917. godine, koja je, prema nekim mišljenjima, predstavljala kompromis između dvije suprotstavljene ideje – prisajedinjenja i ujedinjenja, a po drugima pobjedu ideje ujedinjenja nad idejom prisajedinjenja. Učešće političara iz Bosne i Hercegovine u procesu južnoslavenskog ujedinjenja prvih godina rata bilo je simbolično. U radu Jugoslovenskog odbora sudjelovala su tek tri političara – Nikola Stojanović, Dušan Vasiljević i kasnije Milan Srškić. Mobilizacija, progoni, politička suđenja, suspendovanje, a zatim i raspuštanje Sabora, gotovo su u potpunosti onemogućili svaki javni rad političkih organizacija u Bosni i Hercegovini, pa i onaj vezan za južnoslavensko ujedinjenje.

Promjene u međunarodnim odnosima i oživljavanje političkog života unutar Austro-Ugarske Monarhije tokom 1917. godine, omogućit će i južnoslavenskim političarima u Austro-Ugarskoj Monarhiji da se aktivno počnu baviti južnoslavenskim ujedinjenjem. Njihovi stavovi i pogledi na ujedinjenje mijenjat će se u zavisnosti od promjena u međunarodnim odnosima. Ideja o južnoslavenskom ujedinjenju unutar preuređene Austro-Ugarske Monarhije, koju su iznijeli članovi Jugoslovenskog kluba u Majskoj deklaraciji 30. maja 1917. godine, ubrzo je zamijenjena zahtijevanjem prava na samoopredjeljenje koje je izneseno u Deklaraciji oporbenih hrvatskih i srpskih zastupnika Hrvatske od 3. decembra 1917. godine i u Memorandumu Jugoslovenskog kluba iz Beča od 31. januara 1918. godine. Tokom 1917. godine i u Bosni i Hercegovini dolazi do djelimičnog popuštanja stege i stidljivog obnavljanja političkog života. Iako nije obnovljen rad Sabora, predstavnici pojedinih političkih organizacija počinju djelovati javno i iznositi svoja viđenja budućeg državnopravnog položaja Bosne i Hercegovine, pa samim tim daju i svoja viđenja o jugoslovenskom pitanju, a sve te aktivnosti predstavnici austrougarskih vlasti nastojali su kanalisati u željenom smjeru. Jedan od najznačajnijih muslimanskih političara u Bosni i Hercegovini Šerif Arnautović, augusta 1917. godine, predao je caru memorandum u kome je predlagano da Bosna i Hercegovina dobije autonoman status u reorganiziranoj Austro-Ugarskoj Monarhiji. Početkom septembra 1917. godine nadbiskup Štadler u svom memorandumu zagovara rješavanje jugoslovenskog pitanja u hrvatskom smislu, tj. povezivanjem Hrvatske, Slavonije, Dalmacije, Bosne i Hercegovine i eventualno Istre i Kranjske u jednu cjelinu. Nasuprot ovim prijedlozima, imamo javno solidarisanje bosanskih i hercegovačkih franjevaca s Majskom deklaracijom i protivljenje Štadlerovom memorandumu, te zagovaranje federalne jugoslovenske države od strane Socijaldemokratske stranke Bosne i Hercegovine.

Zahtjev za samoopredjeljenjem je ponovljen i početkom marta 1918. godine u Zagrebu na sastanku predstavnika različitih političkih stranaka iz svih južnoslavenskih dijelova Austro-Ugarske Monarhije, a tada je i prvi put iznesena ideja o stvaranju Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba, koja je realizirana tek u oktobru 1918. godine. Na spomenutom martovskom sastanku 1918. godine u Zagrebu, kao predstavnici Bosne i Hercegovine učestvovali su: Danilo Dimović, Đuro Džamonja, Kosta Majkić, Jozo Sunarić i Vojislav Šola.

Krajem rata političari u Bosni i Hercegovini postaju aktivniji u procesu jugoslavenskog ujedinjenja, ali su aktivni bili i oni koji su drugačije gledali na južnoslavensko pitanje. Tokom septembra 1918. godine, Mađari su još jednom pokušali utjecati na rješavanje jugoslovenskog pitanja i u nekoliko varijanti Bosna i Hercegovina trebala je biti u cijelosti ili dijelom priključena Mađarskoj. S tim ciljem je krajem septembra 1918. godine u Bosnu i Hercegovinu stigao grof Tisa i u nekoliko navrata sastao se s bosanskohercegovačkim političarima. Osim Šerifa Arnautovića, Tisa nije pronašao sagovornika koji bi pristao na priključenje Bosne i Hercegovine Ugarskoj. Predstavnici Srba i Hrvata predali su mu memorandum u kojem protestuju protiv priključenja Bosne i Hercegovine Ugarskoj i zahtijevaju pravo na samoopredjeljenje. Iako muslimanski političari nisu stajali iza spomenutog memoranduma, istaknuti pojedinci izjasnili su se za rješavanje u jugoslovenskom smislu.

Dešavanja na ratištima tokom septembra i oktobra 1918. godine dovela su do velikih i brzih promjena u međunarodnim odnosima, a tome su se morali prilagođavati i svi politički faktori koji su učestvovali u procesu južnoslavenskog ujedinjenja. Tada je već postalo jasno da se Austro-Ugarska Monarhija neće održati, pa južnoslavenski političari iz Austro-Ugarske Monarhije poduzimaju konkretne korake s ciljem stvaranja zajedničke južnoslavenske države. Tokom oktobra 1918. godine u Zagrebu je na nekoliko sastanaka osnovano Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba, donesen pravilnik o njegovoj organizaciji i funkcioniranju, konstituirani njegovi organi, a zatim se pristupilo i osnivanju odbora narodnih vijeća i po pokrajinama i mjestima.

Zadatak Narodnog vijeća SHS bio je ujedinjenje svih Slovenaca, Hrvata i Srba u narodnu slobodnu i neodvisnu državu Slovenaca, Hrvata i Srba, uređenu na demokratskim načelima. Ovim je Narodno vijeće SHS postalo bitan integrativni faktor koji se aktivno uključuje u proces južnoslavenskog ujedinjenja. Već 29. oktobra 1918. godine Hrvatski sabor je raskinuo sve državnopravne veze s Mađarskom, a istog dana je objavljeno uspostavljanje Države Slovenaca, Hrvata i Srba, koju su trebale sačinjavati sve južnoslavenske pokrajine u bivšoj Austro-Ugarskoj Monarhiji.

Krajem oktobra i početkom novembra 1918. godine događaji u Bosni i Hercegovini se odvijaju kao na ubrzanom filmu. Predstavnici Bosne i Hercegovine učestvovali su aktivno u formiranju i radu Narodnog vijeća SHS u Zagrebu. Prema utvrđenoj formuli, Bosna i Hercegovina dobila je osamnaest mjesta u Narodnom vijeću SHS i devet u Središnjem odboru Narodnog vijeća. Pored toga, u Bosni i Hercegovini formirano je Narodno vijeće SHS za Bosnu i Hercegovinu. Njegov rad možemo pratiti od 20. oktobra 1918. godine kada je u Sarajevu formiran njegov Glavni odbor, a koji će biti inicijator formiranja kotarskih, mjesnih i seoskih odbora Narodnih vijeća na teritoriji cijele Bosne i Hercegovine. Način popunjavanja narodnih vijeća otkriva nam kako se ko u Bosni i Hercegovini snašao u tim turbulentnim vremenima. U Plenum Narodnog vijeća SHS-a u Zagrebu ušlo je 18 predstavnika iz Bosne i Hercegovine (10 Srba, 6 Hrvata i 2 muslimana), a Narodno vijeće SHS-a za Bosnu i Hercegovinu imalo je 25 članova (12 pravoslavnih, 8 katolika i svega 5 muslimana). Situacija nije bila mnogo bolja ni kod konstituiranja narodnih vijeća na nižim razinama. Iako su vidljiva nastojanja da se zadovolji konfesionalni ključ, u mnogim sredinama to nije bilo urađeno. Posebno se to odnosi na prostore oko Banje Luke u kojima su srpski nacionalisti imali presudnu ulogu u formiranju odbora narodnih vijeća.

Predstavnici Narodnog vijeća SHS za Bosnu i Hercegovinu su 1. novembra 1918. godine dogovorili odstupanje generala Sarkotića, a 3. novembra na dužnost je stupila Narodna vlada za Bosnu i Hercegovinu, koju je na prijedlog Glavnog odbora Narodnog vijeća SHS za Bosnu i Hercegovinu imenovalo Narodno vijeće SHS u Zagrebu. Vladu je predvodio Atanasije Šola, koji je dan ranije pušten iz travničkog zatvora.

Smjenu vlasti u Bosni i Hercegovini pratili su anarhija i haos. I u Sarajevu i u unutrašnjosti vri kao u košnici. General Sarkotić napušta Bosnu i Hercegovinu, a slijedi ga značajan broj „kuferaša“ koji svojim odlaskom obezglavljuju administrativni, sudski i sigurnosni aparat. I pored evidentnih nastojanja da stanu u kraj tom rasulu, narodna vijeća još uvijek nisu bila dovoljno organizirana da stanu na kraj neredima, pljačkama i drugim oblicima nasilja. Austrougarska vojska, koja se povlačila preko Bosne i Hercegovine, izazivala je strah i nemir među stanovništvom, stvarala nerede i pljačkala lokalno stanovništvo u područjima preko kojih se povlačila, te predstavljala izvor nesigurnosti i straha.2 Telegrami i izvještaji koje su kotarski uredi slali Narodnoj vladi u Sarajevo govore o neredima i pljačkama koje su počinili austrougarski vojnici u Maglaju, Prozoru, Žepču, Grahovu i drugim mjestima u Bosni i Hercegovini.3 U pojedinim predjelima samo glasine o prolasku vojske, koja se povlačila, izazivale su strah i nemir među stanovništvom.4  Zbog toga su se novi organi vlasti trudili da ovoj vojsci osiguraju što brži i bezbolniji prolazak kroz Bosnu i Hercegovinu, te su organizirali snabdijevanje vojske hranom na određenim punktovima. Istovremeno su jedinice Narodne garde (dobrovoljačka formacija Narodnog vijeća) trebale sprečavati nerede i pljačke i razoružavati jedinice austrougarske vojske koja se povlačila. Međutim, i pored svih nastojanja, neredi nisu mogli biti u potpunosti spriječeni, a ponekad su imali i tragičan epilog.5

Haotičnom stanju mnogo su doprinijeli i agrarni nemiri koji su tokom novembra i decembra 1918. godine zahvatili cijelu Bosnu i Hercegovinu. Izvještaji i telegrami koje su Narodnoj vladi u Sarajevu slali okružni i kotarski predstojnici, upravitelji kotarskih ispostava, policijski i žandarmerijski organi iz Odžaka, Maglaja, Glamoča, Dervente, Kupresa, Livna, Bosanske Gradiške, Bosanske Dubice, Bijeljine, Brčkog, Tuzle, Gradačca, Gračanice, Bosanskog Novog, Varcar-Vakufa, Bosanskog Petrovca i Kotor-Varoši govore da su agrarni nemiri u pojedinim kotarima Bosanske krajine i Posavine bili zastupljeniji u odnosu na druge dijelove Bosne i Hercegovine. Spomenuti izvještaji uglavnom imaju isti scenarij. Seljaci na tim područjima prestajali su plaćati dadžbine i počinju prisvajati zemlju koju su do tada obrađivali, napadali su imanja zemljoposjednika i pljačkali ih, zatim rušili i palili gospodarske i stambene objekte, a nisu bili rijetki ni slučajevi da su neki od zemljoposjednika maltretirani, pa i ubijani. Kako su zemljoposjednici većinom bili muslimani, a seljaci koji su ih napadali kršćani, uglavnom pravoslavci, ovi nemiri bili su i odraz vjerske i nacionalne netrpeljivosti koja je uskoro sa zemljoposjednika projektirana na sve muslimane.6

Pored agrarnih nemira i nasilja povezanog s njim, od novembra 1918. godine dešavali su se razbojnički i pljačkaški napadi na teritoriji cijele Bosne i Hercegovine. Akteri ovih pljačkaških akcija bili su bivši dezerteri iz austrougarske vojske, crnogorske komite, ali i domaći seljaci, srpski vojnici i gardisti koji su postojeći haos i anarhiju iskoristili za pljačkaške i osvetničke akcije. Posebno teška situacija, prvih mjeseci nakon prevrata, bila je u zapadnoj Bosni na granici prema Lici, a najviše problema, zbog masovnosti i dugotrajnosti pljačkaških akcija, bilo je na granici s Crnom Gorom, odnosno u istočnoj Hercegovini i jugoistočnoj Bosni. Najveći intenzitet pljačkaških i razbojničkih napada bio je tokom novembra i u drugoj polovini decembra 1918. godine, a u njima je najviše stradalo stanovništvo oko Gacka, Bileće i Nevesinja, ali su pljačkaši znali prodirati i dublje u Hercegovinu. Najčešće je stradalo muslimansko stanovništvo iako je bilo i nekoliko slučajeva pljački katoličkih i pravoslavnih porodica.

Svjesni vlastite nemoći da uvedu red, Glavni odbor Narodnog vijeća SHS za BiH odlučio je da pozove srpsku vojsku da uđe u Bosnu i Hercegovinu. Predstavnici Glavnog odbora (Milan Jojkić, Hamid Svrzo i Vjekoslav Jelavić) odlaze na istočnu granicu i u Vardištu kod Višegrada se 4. novembra 1918. godine sastaju s vojvodom Stepom Stepanovićem kojem upućuju i zvaničan poziv da uvede srpsku vojsku u Bosnu i Hercegovinu.  Dva dana kasnije, 6. novembra, u Sarajevo stiže prva jedinica srpske vojske.7 Srpska vojska trebala je uspostaviti red i mir koji su narušavali austrougarski vojnici u povlačenju preko BiH i komite, trebala je zaštititi vojne magazine i skladišta, zaustaviti nasilje i pljačkanje, itd.8 Također, pod komandom srpske vojske trebala je biti reorganizirana žandarmerija, a povjereno im je i razoružavanje Narodne garde u onim mjestima gdje bi došli.

Manji odredi srpske vojske u ovom periodu zaposjedali su mjesto po mjesto u Bosni i Hercegovini, a prilikom dolaska priređivani su svečani dočeci kojima su prisustvovali predstavnici lokalnih vlasti i veliki broj građana.9 Posebno ćemo izdvojiti samo banket koji su sarajevski muslimani priredili 15. novembra 1918. godine za oficire srpske vojske. Uz akšamluk i jela iz bosansko-muslimanske kuhinje, vrlo dobro zgotovljena i posluživana upoznali su se i družili domaćini i gosti. A iza pečenja ustao je Reis ul Ulema (Čaušević), te je u ime Muslimana Bosne i Hercegovine u krasnom, pragmatičnom govoru pozdravio srpsku vojsku:

Draga braćo! U ovim svečanim danima, kada svjetska istorija zakreće svoj tok i odavno željeno sunce zlatne slobode pomalja umornim i podjarmljenim narodima svoje lice, nalazim se u ugodnom položaju, da mogu ovdje pozdraviti pionire i zaštitnike naše mlade slobode, da mogu pozdraviti ovdje junake hrabre srpske vojske. U borbi za slobodu naroda, a osobito u borbi za slobodu svoje braće po krvi i jeziku na Slavenskom Jugu stekla je ova junačka vojska neumrlih zasluga. Ta borba, gospodo, bila je strašna te puna stradanja i junačkog samoprijegora, a kada je kao pošljedica svega toga došao dan slobode, pokazala je ova ista vojska da stoji na visini svoje zadaće. Pohrlila je među nas, da nam u teškim časovima rasula stare uprave pruži opet svoju pomoć, da održi mir i poredak u zemlji i da nam tako teško stečenu slobodu očuva neokaljanu i čistu. Draga braćo i junaci! Ja vas uvjeravam, da će Muslimani Bosne i Hercegovine znati uvijek dostojno cijeniti te bratske zasluge i očuvati u uspomeni ovaj prvi susretaj nakon burnih stoljeća. Mislim, da ćemo u ovako svečanom i radosnom raspoloženju, svojoj dubokoj zahvalnosti dati naj jačeg izražaja, kada svi jednodušno kliknemo: Živio vrhovni gospodar srpske vojske Njeg. Vel. kralj Petar! Živio vrhovni komandant srpske vojske Njegovo Visočanstvo prijestolonašljednik Aleksandar! Živila srpska vojska!10

Na žalost, nadanja Reis ulu Uleme Džemaludina Čauševića, izražena na banketu pripređenom srpskim oficirima u Sarajevu, nisu se obistinila. Iako su zaostale jedinice austrougarske vojske povučene, a dolazak srpske vojske na određena područja obično su pratili izvještaji da je tu uspostavljen red i mir, vrlo brzo su izvještaje o svečanim dočecima srpskoj vojsci i pohvalama počeli zamjenjivati izvještaji Narodnoj vladi za BiH i napisi u novinama u kojima se govori o nasiljima koja su sprovodili, između ostalih, i srpski vojnici. Samo desetak dana nakon klicanja oslobodilačkoj srpskoj vojsci, 26. novembra 1918. godine, grupa naoružanih seljaka u pratnji dva srpska vojnika upala je u kuću Ibrahima Dedića u selu Miljevići (kotar Kladanj), te ga opljačkali, a zatim njega, braću i oca zlostavljali. Navedena grupa je i narednih dana poduzimala slične akcije na tom prostoru. Dana 4. 1. 1919. godine seljak Hašim Kadrić iz Golubovića (općina Sočica) prijavio je da su mu dan ranije u kuću upala dva vojnika u srpskim uniformama i jedan u austrougarskoj uniformi, te da su kuću pretresli, a oca, sestru i ženu zlostavljali. Ovaj slučaj je karakterističan po tome što možemo vidjeti kako su funkcionirale vlasti u ovakvim slučajevima, te dijelom objašnjava nepovjerenje stanovništva prema organima vlasti. Naime, nakon provedene istrage utvrđeno je da su ovu pljačku izvršili srpski vojnici Bogić Jovandrić, Vitomir Đurđić i Obren Kaplarević, te da su slične pljačke izvršili i u selima Vragolovi, Karačići i Golubovići u periodu od 15.12. 1918. do 3. 1. 1919. godine. I pored toga što su počinioci otkriveni, Vojnici su ostavljeni na slobodnoj nozi.12

Uporedo sa ovim dešavanjima nastavljen je proces ujedinjenja. Naredni bitan korak u tom procesu bilo je održavanje Ženevske konferencije početkom novembra 1918. godine, na kojoj su sudjelovali predstavnici srpske vlade, predstavnici parlamentarnih grupa srpske Narodne skupštine, predstavnici Jugoslovenskog odbora i predstavnici Narodnog vijeća SHS. Deklaracijom koja je objavljena 9. novembra 1918. godine bilo je predviđeno stvaranje zajedničke jugoslovenske države sa zajedničkim ministarstvom, koje je trebalo organizovati državu do sazivanja ustavotvorne skupštine, a ustavotvorna skupština trebala je odlučiti da li će ujedinjena država biti monarhija ili republika. Navedenu deklaraciju Srbija je odbila da ratifikuje i ona postaje samo još jedno svjedočanstvo suprotstavljenih gledišta na ujedinjenje i izgled buduće zajednice. Kraljevina Srbija u to vrijeme počinje koristiti svoj položaj saveznice i pobjednice u ratu, kao i političke predstavnike Srba sa teritorija Crne Gore i Austro-Ugarske Monarhije za ostvarivanje ujedinjenja po vlastitiom konceptu. Talijansko prodiranje na teritorij Države SHS, nepriznavanje Države SHS od strane saveznika, unutrašnji nemiri, različiti pogledi na ujedinjenje ispoljeni unutar Narodnog vijeća SHS, proglašenje direktnog ujedinjenja Vojvodine (25. novembra 1918.) i Crne Gore (26. novembra 1918.) s Kraljevinom Srbijom svakako je ojačalo pozicije Srbije u finišu procesa ujedinjenja.

Završna scena južnoslavenskog ujedinjenja desila se u Beogradu 1. decembra 1918. godine, kada je proglašeno stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca. Pritisnuto spomenutim problemima, Narodno vjeće SHS žurilo je s ujedinjenjem, te je krajem novembra 1918. godine uputilo jednu delegaciju u Beograd da ozvaniči stvaranje zajedničke države. Navedena delegacija je posjedovala pismenu instrukciju (Naputak) po kojoj je trebalo izvršiti ujedinjenje i ona je predstavljala kompromis između federalističkog i unitarističkog koncepta ujedinjenja, ali se delegacija u Beogradu, zbog već spomenutih problema, nije držala Naputka te je šutke pristala na izmjene koje su se ticale oblika vladavine buduće države. Međusobne suprotnosti koje su stalno bile na površini i različiti pogledi na ujedinjenje i uređenje zajedničke države ostali su vidljivi sve do samog čina ujedinjenja, a tim činom suprotnosti nisu nestale i nastavljaju živjeti i produbljivati se sve vrijeme postojanja Kraljevstva/Kraljevine SHS/Jugoslavije, vremenom postajaju sve veće, a nespremnost na kompromise postaje bitna karakteristika u djelovanju vodećih političkih faktora. Zbog toga u narednim godinama Kraljevstvo/Kraljevina SHS/Jugoslavija gotovo nije izlazilo iz krize.13

 

Bilješke:

1 U ovom radu je, između ostalog, korišten i materijal koji je autor već objavio u knjizi Političko nasilje u Bosni i Hercegovini (1918. – 1921.). Sarajevo: Institut za istoriju. 2015. godine i članku „Elementi represije u radu Narodnog vijeća Slovenaca, Hrvata i Srba za Bosnu i Hercegovinu i Narodne vlade za Bosnu i Hercegovinu“. Historijska traganja, 3/2009. Sarajevo: Institut za istoriju. 183–213.

2 ABiH, GONV, 20/1918; ABiH, NVSHS, 13893/1918 prez.

3 ABiH, NVSHS, 13573/1918 prez.; ABiH, NVSHS, 13521/1918 prez.

4 U izvještaju Kotarskog ureda u Glamoču Narodnoj vladi u Sarajevu od 17. novembra 1918. godine, stoji da su se u Glamoču 2. i 3. novembra javili nemiri zbog glasina da se masa vojnika vraća kućama naoružana, te da usput sve ruše i pljačkaju. ABiH, NVSHS, 13864/1918 prez.

5 ABiH, NVSHS, 14020/1918 prez.

6 Detaljnije kod: Gaković, M. 1970. „Rješavanje agrarnog pitanja u Bosni i Hercegovini 1918. – 1921.“. Prilozi 6. Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta. 9–116. 21–25; Gaković, M. 1966. „Agrarni nemiri u Bosni i Hercegovini poslije prvog svjetskog rata“. Glasnik arhiva i Društva arhivskih radnika Bosne i Hercegovine 6. Sarajevo: Društvo arhivskih radnika BiH. 171–179.

7 M. Jojkić. „U susret srpskoj vojsci“. Narodno jedinstvo, god I, br. 5. Sarajevo: 7. 11. 1918. 2; M. Jojkić. „U susret srpskoj vojsci“. Narodno jedinstvo, god I, br. 6. Sarajevo: 8. 11. 1918. 2; M. Jojkić. „U susret srpskoj vojsci“. Narodno jedinstvo, god I, br. 9. Sarajevo:11. 11. 1918. 2; M. Jojkić. „U susret srpskoj vojsci“. Narodno jedinstvo, god I, br. 10. Sarajevo: 12. 11. 1918. 2; M. Jojkić. „U susret srpskoj vojsci“. Narodno jedinstvo, god I, br. 11. Sarajevo: 13. 11. 1918. 2; M. Jojkić. „U susret srpskoj vojsci“. Narodno jedinstvo, god I, br. 12. Sarajevo: 14. 11. 1918. 2; M. Jojkić. „U susret srpskoj vojsci“. Narodno jedinstvo, god I, br. 13. Sarajevo: 15. 11. 1918. 2;

8 Šehić, N. 1991. Bosna i Hercegovina 1918. – 1925. Sarajevo: Institut za istoriju, 22.

9 “Dolazak srpskih četa u Trebinje”.  Narodno jedinstvo, god. 1, br. 12. Sarajevo: 14. 11.1918, 3. “Srpska vojska u Tuzli”.  Narodno jedinstvo, god. 1, br. 13. Sarajevo: 15. 11. 1918, 3. “Banket muslimana grada Sarajeva srpskoj vojsci”.  Narodno jedinstvo, god. 1, br. 14. Sarajevo: 16.11.1918,  2. “Doček srpske vojske u Mostaru”. Narodno jedinstvo, god. 1, br. 21. Sarajevo, 23. 11. 1918, 3. “Dolazak srpske vojske u Glamoč”.  Narodno jedinstvo, god. 1, br. 55. Sarajevo, 27. 12. 1918, 2.

10 “Banket muslimana grada Sarajeva srpskoj vojsci”.  Narodno jedinstvo, god. 1, br. 14. Sarajevo: 16.11.1918, 2.

11 “Lice i naličje”. Vrijeme, god. 1, br.1. Sarajevo: 8. 1. 1919. 3–4;  ABiH, ZVBiH, 413/1919 prez. kao prilog aktu 1100/1919.

12 ABiH, ZVBiH, 1058/1919 prez.

13 Krizman, B. 1970. „Vanjskopolitički položaj Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca godine 1919.“ Časopis za suvremenu povijest 1. Zagreb: Institut za historiju, 57.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.