Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Piše: Milan Radanović

Milan Vukmanović – Ustaški stožer za Bosansku Krajinu: studija Milana Vukmanovića i izbor iz građe (Arhiv Republike Srpske, Banja Luka, 2017.)

 

Početkom ove godine u izdanju Arhiva Republike Srpske iz Banja Luke objavljena je knjiga Ustaški stožer za Bosansku krajinu: studija Milana Vukmanovića i izbor iz građe. Središnji deo knjige čini studija banjalučkog istoričara Milana Vukmanovića (1929.– 1993.) objavljena u četiri uzastopna nastavka u Istorijskom zborniku banjalučkog Instituta za istoriju, od 1981. do 1984, posvećena nastanku, ustrojstvu i delatnosti ustaškog Povjereništva za Vrbasku banovinu i Ustaškog stožera za Bosansku Hrvatsku. Stožer je imao sedište u Banja Luci, a njegova delatnost je obuhvatala područje Bosanske krajine. Vukmanovićeva studija vremenski obuhvata 1941. godinu, osobito aktivnosti stožera tokom proleća i leta prve ratne godine. U središtu događaja koje je Vukmanović rekonstruisao nalazi se ličnost stožernika dr Viktora Gutića, predratnog banjalučkog advokata.

Knjigu su priredili istoričar i arhivista Vladan Vukliš i arhivski savetnik Verica M. Stošić iz Arhiva Republike Srpske. Priređivači su napisali uvodnu studiju koja za glavnu temu ima rekonstrukciju procesa kažnjavanja Viktora Gutića, od avgusta 1945. do marta 1947. Vladan Vukliš je na osnovu neobjavljenih arhivskih izvora, odnosno dokumentacije Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i Ministarstva spoljnih poslova FNRJ, rekonstruisao događaje vezane za lociranje Gutića u Veneciji, proces njegovog isporučivanja jugoslovenskim vlastima, isleđivanje, suđenje i izvršenje sudske presude u Banja Luci. Malobrojne su slične rekonstrukcije kažnjavanja ratnih zločinaca iz razdoblja Drugog svetskog rata u jugoslovenskoj i postjugoslovenskim istoriografijama. Čitalac će doživeti određenu vrstu zadovoljstva kada dozna da je Gutića u Veneciji prepoznao i prijavio savezničkim vojnim organima jedan banjalučki Jevrejin – jedan od retkih Jevreja Banja Luke koji su preživeli Holokaust.

Autori predgovora navode da je prvobitna ideja da se u koricama jedne knjige objedini i ponovo objavi Vukmanovićeva studija nadograđena „idejnom novinom“ odnosno epilogom. Epilog podrazumeva bonus za čitaoce i, naročito, za istoričare. U trećem delu publikacije, koji je obimom približan Vukmanovićevoj studiji, objavljena su „tri ključna izvora koja se odnose na krivični proces u kome je Viktor Gutić, skupa sa dva saradnika – ustaškim ideologom i činovnikom dr Feliksom Neđelskim i katoličkim župnikom dr Nikolom Bilogrivićem – stavljen u mehanizam istrage, suđenja i konačne kazne“. Reč je o zapisnicima saslušanja Viktora Gutića od strane Uprave državne bezbednosti, optužnici Okružnog javnog tužilaštva iz Banja Luke protiv Gutića, Neđelskog i Bilogrivića i presuda Vrhovnog suda NR Bosne i Hercegovine protiv trojice imenovanih. Ujedno, priređivači su dopunili Vukmanovićevu studiju opširnim naučnim aparatom, pre svega kada je reč o kraćim biografijama manje poznatih aktera, potkrepljenih arhivskim odrednicama. „Svaki navod, ukoliko je to bilo moguće, upoređen je sa originalom izvora, čime je potvrđena vjerodostojnost Vukmanovićevih tvrdnji i konstatacija. Naučni aparat je tom prilikom dopunjen i modernizovan… Dodavane su nove bibliografske i arhivske odrednice, kao i nova razjašnjenja, posebno u vidu kratkih biografija ličnosti iz teksta.“

Knjiga koja je pred čitaocima predstavlja važan priređivački i izdavački poduhvat iz tri ključna razloga: 1) reaktualizacija naučnog opusa Milana Vukmanovića; 2) demantovanje stereotipa koji sugeriše da je „socijalistička istoriografija“ izbegavala da obrađuje tematiku zločina NDH; 3) demantovanje stereotipa koji sugeriše da su posleratne vlasti učinile premalo da kazne nosioce zločina NDH nad srpskim narodom.

Priređivači su podsetili na jednog značajnog, a nepravedno zanemarenog istoričara Bosanske krajine. Naime, Milan Vukmanović je uz Dušana Lukača najznačajniji istoričar koji je naučno istraživao istoriju Bosanske krajine u prvoj polovini 20. veka, uključujući period Drugog svetskog rata koji predstavlja najdramatičnije i najtragičnije razdoblje u upamćenoj istoriji tog područja. Viktor Gutić i njegovi saradnici okupljeni oko ustaškog stožera u Banja Luci snose bitnu odgovornost za tragičnu i dramatičnu dimenziju kolektivng iskustva stanovništva Bosanske krajine u tom razdoblju, naročito tokom prve ratne godine. Vukmanovićeva studija o Ustaškom stožeru u Banja Luci predstavlja jedinstvenu studiju u kojoj je na tako detaljan način rekonstruisana personalna struktura ustaškog upravnog i represivnog aparata u nekom stožeru nakon uspostavljanja NDH. Studija je dodatno značajna jer Gutićev stožer nije imao ingerenciju samo na području jedne velike župe, ili konkretno Velike župe Sana i Luka, kako je to bilo uobičajeno za druge stožere (osim za ustaški stožer u Sarajevu, u prvim mesecima NDH) već i na području bosansko-krajiških kotarskih oblasti koje su teritorijalno pripadale susednim velikim župama. Primera radi, još uvek nije napisan sličan rad o drugim ustaškim stožerima na tlu Bosne i Hercegovine, dok je rekonstrukcija ustaških logora (ustaška organizacija na razini jednog kotara) na području Bosne i Hercegovine takođe manjkava, osim u nekoliko slučajeva, pri čemu se po naučnom kvalitetu izdvaja naučni članak istoričarke Fikrete Jelić Butić u kome je rekonstruisan ustaški aparat u logoru/kotaru Brčko.1 Stoga ne čudi da je jedini sličan naučni rad koji za temu ima rekonstrukciju upravnog i represivnog aparata nekog ustaškog stožera na području Bosne i Hercegovine, napisao upravo Milan Vukmanović. Reč je o njegovom naučnom članku o strukturi ustaškog stožera i logora u Bihaću 1941.2 U pitanju je takođe retko citiran i neobjašnjivo zanemaren rad. Ukoliko tome dodamo i dva naučna članka koja za temu imaju razvoj organa ustaške vlasti u Bosanskoj krajini i srednjoj Bosni, 1941. – 1942., u kojima autor pored naučnih rezultata predstavljenih u studiji o Ustaškom stožeru za Bosansku Hrvatsku navodi i podatke koji do tada nisu konstatovani u istoriografiji, Vukmanovićev naučno-istraživački rad posvećen rekonstrukciji upravnog i represivnog aparata na području Bosanske krajine i srednje Bosne dodatno se izdvaja u jugoslovenskoj istoriografiji.3

Međutim, i pored navedenih kvaliteta i značaja Vukmanovićevog naučnog opusa, Vukmanović je istoričar koga savremena istoriografija jedva ili retko (pre)poznaje. Primera radi, prošle godine su objavljene dve knjige čiji autori su imali ambiciju da istoriografski sintetišu istoriju Bosne i Hercegovine u Drugom svetskom ratu.4 Ne ulazeći u naučni značaj i kvalitet obe sinteze, navešću samo da ni u jednoj od njih nije korišćen nijedan Vukmanovićev naučni rad. Stoga vredi naglasiti važnost bibliografije radova Milana Vukmanovića koju je priredila Verica. M. Stošić, a koja čini zasebnu celinu u okviru publikacije. Urednica je za uz Vukmanovićevu studiju takođe priredila i istoričarevu biografiju.

Vukmanovićev naučni opus posvećen razvoju i aktivnostima upravnog i represivnog aparata NDH u Bosanskoj krajini predstavlja nezaobilaznu polaznu osnovu za istraživanja zločina NDH na području Bosanske krajine. Naime, većina srpskih istoričara i istorijskih publicista koji su se istraživački bavili temom zločina NDH i ustaškim genocidom nad srpskim stanovništvom u NDH, naročito u poslednjih 30 godina, zadovoljavali su se evidencijom i konstatovanjem masovnih zločina, pri čemu najčešće nisu pružili iscrpne rezultate u rekonstrukciji političkog, policijskog i vojnog aparata NDH odgovornog za konkretne masovne zločine. Jedan od razloga za tu vrstu manjkavosti svakako je nemogućnost ili sprečenost istraživanja u arhivima u delovima Jugoslavije u kojima su uspostavljene nove države. Međutim, takvo opravdanje nije prihvatljivo već duži niz godina, pogotovo jer su u međuvremenu postali dostupni pojedini arhivski fondovi koji znatno upotpunjuju istraživanja i saznanja o političkoj i vojnoj strukturi NDH odgovornoj za ratne zločine. Prvenstveno je reč o građi nekadašnjih republičkih sekretarijata Uprave državne bezbednosti, odnosno Službe državne bezbednosti NR/SR Hrvatske i NR/SR Bosne i Hercegovine i građi okružnih i vrhovnih sudova sa područja Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Milan Vukmanović je u pisanju studije o Ustaškom stožeru za Bosansku Hrvatsku koristio deo građe navedenih organa. Osim toga, još uvek je više nego nedovoljno iskorišćena vrlo bogata građa Zemaljskih komisija za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača Hrvatske i Bosne i Hercegovine i Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača, koja se čuva u arhivima u Zagrebu, Sarajevu i Beogradu, dok je bogata građa civilnih i vojnih organa NDH, pohranjena znatnim delom u Vojnom arhivu u Beogradu, takođe nedovoljno korišćena u istraživanjima zločina NDH, pri čemu vredi istaći da je u poslednje dve do tri decenije načinjen značajan pomak kada je reč o objavljivanju arhivske građe kako Vojnog arhiva, tako i nekih drugih arhiva, kada je reč o zločinima NDH tokom 1941., pri čemu su za istraživanje ustaških zločina u Bosanskoj krajini tokom prve ratne godine važna četiri zbornika dokumenata.5 Još uvek nedostaju zbornici dokumenata posvećeni zločinima NDH u narednim ratnim godinama, kao što nedostaju kvalitetne naučne sinteze ustaških zločina na tom području 1941. – 1945.6 Milan Vukmanović je autor jednog od prvih sveobuhvatnijih pregleda  zločina NDH na području jednog kotara/logora u Bosanskoj krajini. Reč je o Vukmanovićevom naučnom članku o ustaškim zločinima na području Bihaća u leto 1941.7 Ne treba napominjati da je i taj rad prilično nepoznat i zanemaren.

Savremana srpska istoriografija i istorijska publicistika umesto da se upusti u istraživanja bogate arhivske građe koja je znatnim delom pohranjena u beogradskim arhivima, a delom je i objavljena, retko iskazuje interes za istraživanje zločina NDH, pri čemu se i dalje iznose nenaučne i stereotipizirane teze o navodnoj nemogućnosti i/ili zabrani istraživanja zločina NDH tokom socijalističkog razdoblja.8

Prema podacima iznetim u biografskom leksikonu Tko je tko u NDH (Zagreb, 1997), tokom postojanja NDH imenovano je najmanje 60 stožernika. Taj broj je verovatno neznatno veći ako pretpostavimo da u leksikonu nisu navedeni podaci za pojedine privremene stožernike, imenovane neposredno nakon proglašenja NDH. Od 60 stožernika 18 je uspelo da emigrira (uglavnom u Argentinu); osmorica su stradala tokom rata – od toga su dvojica ubijena od strane ustaša (posledica „Urote Lorković-Vokić“), pri čemu je jedan od osmorice stradalih bio i Rudolf Stubnya koji je u momentu smrti obavljao funkciju stožernika Velike župe Sana i Luka sa sedištem u Banja Luci (poginuo je 1944. prilikom napada NOVJ na Banja Luku); 13 je imalo nepoznatu sudbinu, jedan je poginuo nakon rata pri ilegalnom pokušaju da pređe u Italiju (reč je o Nikoli Šimatiću koji je nekoliko meseci, krajem 1943. i početkom 1944., obavljao funkciju stožernika Velike župe Sana i Luka); 18 stožernika je uhvaćeno od strane partizana – od toga su trojica streljana bez suđenja, najverovatnije maja 1945., a petnaestorici je bilo suđeno (trinaestorica su osuđena na smrt, a dvojica na visoke vremenske kazne). Dakle, iz navedenog vidimo da su svi ustaški stožernici koji su uhvaćeni od strane partizana podvrgnuti kažnjavanju. U jugoslovenskoj i postjugoslovenskim istoriografijama nije objavljeno sveobuhvatno istraživanje koje bi za temu imalo fenomen kažnjavanja dužnosnika političkog, vojnog i represivnog aparata NDH od strane organa NOVJ/JA i posleratnih vlasti DFJ/FNRJ. Međutim, nema sumnje da je ogromna većina istaknutih protagonista političkog, vojnog i represivnog aparata NDH koji su tokom rata bili zarobljeni od strane NOVJ/JA ili su od strane britanskih i američkih saveznika u poraću ustupljeni organima vlasti DFJ/FNRJ – kažnjena smrću, a manjim delom dugogodišnjom robijom. Predgovor Vukmanovićevoj studiji, kao i optužnica i presuda protiv Gutića, Neđelskog i Bilogrivića, ukazuju na ozbiljnost sudskih i upravnih vlasti u sakupljanju činjenica o delatnosti Gutića i njegovih saradnika u cilju što boljeg potkrepljivanja optužnice. Na taj način knjiga o kojoj je reč demantuje ne samo stereotip srpskih nacionalista koji sugeriše da su posleratne vlasti učinile premalo u kažnjavanju ustaških ratnih zločinaca, već demantuje i stereotip hrvatskih revizionista koji sugeriše da su predstavnici nomenklature NDH suđeni na posleratnim „montiranim procesima“.

Priređivači i izdavač Vukmanovićeve studije učinili su veliku korist istoričarima Drugog svetskog rata na području Jugoslavije reizdanjem njegove studije i podsećanjem na značaj njegovog opusa. Nesumnjivo je reč o knjizi koja će postati nezaobilazna za istraživače Drugog svetskog rata na području Bosne i Hercegovine i Nezavisne Države Hrvatske.

Bilješke:

1 Fikreta Jelić Butić, „Prilog istraživanju politike ustaškog režima u Brčkom u periodu od 1941. do 1945.“, Brčko i okolina u radničkom pokretu i NOB-u, (ur. Zdravko Antonić), Tuzla, 1985, str. 315-338.

2 Milan Vukmanović, „Ustaška vlast u Bihaću 1941. godine“, Bihać u novijoj istoriji (1918. – 1945.), I-II, Zbornik radova s naučnog skupa održanog 9-11. oktobra 1986. u Bihaću, (ur. Milan Vukmanović), Banja Luka, 1987, str. I/257–279.

3 Milan Vukmanović, „Okupacija i uspostavljanje ustaške vlasti na području Bosanske krajine i srednje Bosne u prvim mjesecima 1941. godine“, Oblasna partijska savjetovanja na Šehitlucima u junu i julu 1941. u razvoju ustanka u Bosanskoj krajini – Šehitluci 1941, Zbornik radova sa okruglog stola održanog 25. septembra 1981. u Banja Luci, Banja Luka, 1981, 57–98; Milan Vukmanović, „Okupaciona i ustaška vlast u Bosanskoj krajini od ljeta 1941. do početka 1942. godine“, Oblasna konferencija KPJ za Bosansku krajinu – Skendervakufska konferencija 1942, Zbornik radova s naučnog skupa održan 20-22. februara 1982. u Skender Vakufu, Banja Luka, 1982, str. 211–237.

4 Rasim Hurem, Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu 1941. – 1945., (pr. Dino Mujadžević), Zagreb-Sarajevo, 2016; Čedomir Antić, Nenad Kecmanović, Istorija Republike Srpske, Beograd-Banja Luka, 2016.

5 Zločini na jugoslovenskim prostorima u Prvom i Drugom svetskom ratu. Zbornik dokumenata, I, Zločini Nezavisne države Hrvatske 1941. – 1945., (ur. Slavko Vukčević), Beograd, 1993; Dokumenta o genocidu nad Srbima u Bosni i Hercegovini od aprila do avgusta 1941, (pr. Zdravko Antonić), Banja Luka, 2001; Đuro Zatezalo, Jadovno, II, Zbornik dokumenata, Beograd, 2007; Svjedočanstva o zatiranju. Prilozi za istoriju stradanja Srba Eparhije banjalučke 1941. godine, (pr. Bojan Stojnić, Radovan Pilipović, Veljko Đurić Mišina), Banja Luka – Beograd, 2016.

6 Vredi napomenuti da je srpska istoriografija načinila značajan pomak kada je reč o kvantifikaciji stradalih stanovnika Bosanske krajine u Drugom svetskom ratu koji su život izgubili krivicom OS NDH, okupatora i kolaboracionista: Jovan Mirković, „Žrtve rata 1941. – 1945. sa područja Bosanske krajine: prilog istraživanju genocida“, Istraživanja i memorijalizacija genocida i ratnih zločina. Zbornik radova, (ur. Jovan Mirković), Beograd, 2012, str.11–51.

7 Milan Vukmanović, „Ustaški zločini na području Bihaća u ljeto 1941. godine“, Bihać u novijoj istoriji (1918. – 1945.), I-II, Zbornik radova s naučnog skupa održanog 9-11. oktobra 1986. u Bihaću, (ur. Milan Vukmanović), Banja Luka, 1987, str. II/95–134.

8 Za ilustraciju navedenog stereotipa videti: Dosije o genezi genocida nad Srbima u NDH, (pr. Vasilije Krestić), Novi Sad, 2009.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.